Prof. Dr. Şule Özsoy Boyunsuz iktidar içindeki grupların geleceklerini güvenceye almak istediğini söyledi

8 yıl önce bir çok yerini yazdıkları anayasayı tekrar değiştirmeye çalışıyorlar. Süreç dolayısıyla vatandaşlık ve resmi dil maddelerini işin içine katabilirler. Yüzde 20’lerdeki AKP devletin kurucu kodları ve değerleriyle oynayamaz. Ulus devlet devrimi ile oluşan temel ve kimlik dayatmalarla kaldırılıp değiştirilemez. 

Kamu kaynağını yağmalayan, devlet içinde yerleşmiş gruplar rekabet içinde. Bunlar Erdoğan sonrası hayatta kalabilmek için geçiş dönemi anayasası istiyorlar. Plan, tek bir yardımcıyı cumhurbaşkanı ile birlikte seçip, cumhurbaşkanına bir şey olursa görev süresini yardımcının tamamlaması yönünde olabilir. 

Prof. Dr. Şule Özsoy Boyunsuz Cumhuriyet’in sorularını yanıtladı. 

- Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Mehmet Uçum “Seçimin 2028 Mart veya nisan ayında yapılması büyük oranda netleşti” dedi. Erken seçim yerine “öne alınmış seçim” deniyor, böyle bir tabir var mı?

Böyle bir tabir yok. Hukuken seçim bir tek günde yapılan oy verme işlemi değil, 60 günlük bir süreç. 2839 sayılı kanuna göre; bir önceki seçimin yapıldığı tarihten itibaren 5 yılın dolmasından önceki pazar günü oy verme işlemi yapılır. Oy verme gününden geriye doğru hesaplanacak 60 günlük sürenin ilk günü seçimin başlangıç tarihidir. Hukuken seçim başlamadan (60 günlük süre) seçimlerin yenilenmesine karar vermek gereklidir. İki aylık süreç başlamışsa seçim dönemi başlar, oy verme gününü öne çekme yetkisi de YSK’dadır. 

- Olağan tarihinden 1 hafta önce yapılan seçimin dahi erken seçim olduğu yönünde yorumlar var, hukuken seçim takvimi ve seçim günü ile ilgili nasıl işleyiş öngörülüyor? 

TBMM erken seçim kararı verecekse, olağan seçim dönemi başlamadan ve olağan takvimle çakışmadan tarih de belirterek beşte üç çoğunlukla bu kararı almalıdır. Seçim takvimi başladıktan sonra TBMM’nin erkene çekme yetkisi yoktur. Seçim takviminde yetki YSK’ya geçer. Erken seçim, seçimin yenilenmesi olarak ifade edilir ve seçim takvimi başlamadan öne çekilen seçimdir. Bir hafta değil. 

- Seçimin olağan tarihi 7 Mayıs. Buna göre Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın tekrar adaylığı için 14 Mart’tan önce mi seçim takvimi başlamalı?

Evet, geriye doğru 60 gün sayacağız. Takvim 8 Mart 2028’de başlar. Yani TBMM erken seçim kararını hem o tarihten önce almalı hem de o tarihten önceye koymalı. Aksi takdirde olağan seçim takvimi ile çakışır.

‘HUKUKU DOLANIYORLAR’

- Bu durumda birçok defa dile getirilen 16 Nisan 2028’de erken seçim olamaz değil mi?

Hukuken normal takvim içimde kalıyor. Takvim içinde YSK süreleri kısaltarak uygulayabiliyor. Ancak süreleri öne çekme propaganda, seçme seçilme hakkını engellemeyecek şekilde ve bir takım gerekçelere dayanılarak yapılır ki bu da erken seçim olmaz zaten. Tekrar adaylık için TBMM kararı ile en geç normal takvim başlamadan önceki gün oy verme günü olarak belirlenmeli. Teknik olarak böyle olsa da sırf Erdoğan’ı aday yapabilmek için minimum süreyle öne çekmek aslında hukuku dolanmaktır. Anayasal kuralları, amacı dışında ve kötüye kullanmaktır.

- Her seçim Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın adaylığını konuşuyoruz...

Anayasayı daha önce de çiğnediler, dolandılar, şimdi yine kendi hukuksuzluklarını meşrulaştırmaya çalışıyorlar. 2023’de görev süresi sınırını ihlale yol açan, önceki dönemleri görev süresinden saymayan YSK oldu. 2007’de anayasada yapılan değişiklikle “Bir kişi en fazla iki kez cumhurbaşkanı seçilir, görev süresi beş yıldır” dendi. 2017’de bu aynen kaldı. Biz cumhurbaşkanının 2014 ve 2018’de seçildiğini, iki dönemini tamamladığını savunduk. Fakat YSK bir önceki seçimde “Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçildiği için bu görev süresi yetkilerle düşünülmeli, bu başka bir tür cumhurbaşkanlığı” dedi ve Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nden önceki süreyi hesaba katmadı. YSK’nın bu kararına göre Erdoğan 2018’de seçildi, 2023’teki seçimle de ikinci görev süresi içinde. Bunun istisnası, TBMM’nin seçimleri yenileme kararı alarak son cumhurbaşkanına bir kez daha görev vermesi.

‘DEMOKRASİ YOK Kİ REKABET OLSUN’

- Mehmet Uçum “Cumhurbaşkanımızı 25 yıldır sandıkta yenmek istiyorlar, demokratik rekabette daha iyi olduğuna inanıyorsan, yeneceğini düşünüyorsan cumhurbaşkanımızın önünü kesmezsin, Yarışmaktan kaçan partiye seçmen itibar eder mi” diyerek muhalefete de mesaj verdi. Bu açıklamayı nasıl değerlendiriyorsunuz? 

Türkiye’de demokrasi yok ki demokratik rekabet olsun. Cumhurbaşkanının en önemli rakibi, akla ziyan gizli tanık ifadeleriyle cezaevinde tutuluyor. Basın, örgütlenme özgürlüğü yok, ana muhalefet partisi CHP’nin yönetimine butlan kararı ile kayyum atandı, insan hakları özgür olmayan ülkeler seviyesinde. Türkiye otoriter rejimle yönetiliyor. Böyle bir rejimde cumhurbaşkanı danışmanının “Kaçmayın” demesi kabul edilemez, bunu kendilerine söylesinler. Tüm rakiplerine yargı yoluyla saldıran kendileri. Bu insanların ağzına demokrasi ifadesi yakışmıyor. 

‘GÜÇ SEÇMENİN ELİNDE’

- Demokratik seçim yoksa insanlar ne umut ederek sandığa gidecek, muhalefet nasıl yarışama gücü bulacak?

Rekabet demokratik olmasa dahi sandık var. İktidar, iyi bir şey yapacağını söyleyemediği için insanları, muhalefetin kendilerinden daha kötü olduğuna inandırarak ilerlemeye çalışıyor. Her şeye rağmen muhalefet varlığını sürdürüyor. Muhalefet birleşik bir biçimde hareket edebilmeli. Çünkü iktidarın amacı bölmek, bölerek küçültüp aradan çıkmaya çalışıyorlar. 100 metre bir yarış koşulacak, iktidar 99. metreden başlayacak, muhalefet 100 metreyi onlar bir metre koşmadan tamamlamalı. Burada muhalefeti bir grup olarak düşünmeliyiz, biri düşerse diğeri devam eder. Ortak bir amaca koşanları kimse durduramaz. Güç seçmenin elinde, güç bizde. Biz sandığa gider oy atarsak kimse bunu yok sayamaz. 

- Yeni anayasa söylemlerinde ısrarla ilk dört maddenin yeni anayasanın da temeli olacağı ve korunacağı belirtiliyor. Anayasayı değiştirme yetkisinin sınırları nedir?

Asli kurucu iktidar anayasayı bir önceki anayasanın kurallarına bağlı kalmadan  yeniden yazma gücüne sahiptir. Asli kurucu iktidar gücü millete aittir zira egemenlik milletindir. Asli kurucu gücün meşru olabilmesi için milletin rızasını ve katılımını her aşamada görmeliyiz. Bugün TBMM, kurucu iktidar değil, mevcut anayasaya göre kurulu iktidardır. İlk dört maddeye ve 175.  maddeye (toplanma ve yeter sayısı) bağlı kalarak anayasayı değiştirme yetkisi vardır. Bu durumda da Anayasa Mahkemesi değişikliklerin ilk dört maddeye uygunluğunu denetleme yetkisine sahiptir. Olağan yasama organlarının aynı zamanda kurucu iktidar yetkisi kullanarak yeni anayasa yapması hukuk ötesinde bir alanda demokratik siyasi meşruiyet yaratılması gereken bir durumdur. 

‘İLK ÜÇ MADDENİN RUHU YOK EDİLEMEZ’

- Terörsüz Türkiye sürecinin başlamasıyla eğitim dili ve vatandaşlık tanımını düzenleyen 42 ve 66. maddeler sürekli konuşuluyor. Bunlarla ilgili adım atabilirler mi?

Buradaki incelik; ilk dört madde kalır, onları koruyan dördüncü madde doğal bir korunma zırhındadır ki Anayasa Mahkemesi (AYM) böyle söylüyor. Diğer maddeler ilk üç maddeye uygun olmalıdır. Bunu da AYM denetler. İlk üç madde aynen bırakılp, içeride bu üç maddenin ruhunu, özünü öldürme yoluna gidilemez. Yani üniter devlet duruyorsa diğer maddelere siyasi özerkliğe sahip kurumlar sokulamaz, resmi dil Türkçe ise diğer maddelere devletin dili olarak başka bir dil veya diller eklenemez. İlk üç madde şeklen bırakılıp, başka maddelerde bu ilk üç madde yok edilemez. Ulus devlette insanları bağlayan ırk değil kültürel birliktir. Bunun için de ortak dil çok önemlidir. İnsanlar ana dillerini öğrenebilir, öğretebilir elbette ancak ortak bir dil mutlak bir zorunluluktur. 

‘12 EYLÜL’DEN DAHA DEMOKRATİK DEĞİLLER’

- Bazı partilerin anayasa üzerinde çalıştıklarını hatta taslaklarının olduğunu biliyoruz. Kurucu Meclis olmadan, böyle bir metin referanduma götürülebilir mi?

Kendi içlerinde oturup yazdıkları anayasayı referandumla milletin burnuna sokmaları meşru olmaz. Bu, iktidarın kendi dünya ve devlet görüşünü topluma dayatması olur ki AKP’nin bugüne kadar yaptığı da bu oldu. AKP iktidarı, 12 Eylül rejiminden daha demokratik bir yerde durmuyor. Demokratik anayasa yapımı için tüm siyasal grupların temsil edildiği, sivil toplumun da katıldığı özgür bir müzakere ortamı gereklidir. Kamu oyu işin içinde olur. Biz artan bir baskı ve sansür rejimi içindeyiz. Televizyonlar kapatılıyor. 

‘SÜREÇ TOPLUMSALLAŞMADI’

Öte yandan 8 yıl önce bir çok yerini zaten kendilerinin yazdıkları anayasayı şimdi tekrar değiştirmeye çalışıyorlar. Öcalan ile yürüttükleri süreç dolayısıyla vatandaşlık ve resmi dil maddelerini de işin içine katabilirler. Bu süreç toplumsallaşmadı. Güven eksikliği çok fazla. anketlere göre ancak yüzde 20’lerde olan AKP devletin temel kurucu kodları ve değerleriyle oynayamaz. Ulus devlet devrimi ile oluşan temel, toplumun çok büyük bir kesiminin desteği ile hala orada duruyor. Bu temel ve kimlik dayatmalarla kaldırılıp değiştirilemez. Bu tip bir şeye kalkışmak iç barışı bozar. Yanlıştır.

‘HER YIL, YA DEĞİŞİKLİK KONUŞUYOR YA DA YAPIYORLAR’

- Uçum, mevcut anayasada “kural vesayeti” olduğunu belirterek “Meclis’in alanını genişletmek, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin yetkinleştirmek, halk inisiyatiflerini getirmek” için yeni anayasaya ihtiyaç olduğunu sıraladı. Bu gerekçelere katılır mısınız?

Beni ikna etmedi. Varsa bir vesayet bu onların kurduğu bir vesayettir. Mevcut anayasada, 177 madde var, 12 Anayasa değişikliği hakkında kanun ile 122 madde üzerinde değişiklik yaptı bu iktidar. Bir anayasa bu kadar sık değişmez. Her yıl ya anayasa değişikliği konuşuyor ya da yapıyorlar. Anayasa, iç hukukta devleti kuran belgedir. Devlet her yıl veya birkaç yılda bir yeniden kurulmaz. Anayasanın siyasi işlevi, siyasi iktidarı sınırlamak, iktidara kontrol ve denge getirmektir. AKP, siyasi iktidarı sınırlayan her şeyi engel görüyor ve ortadan kaldırmaya yöneliyor ve bu kısa vadeli günlük ihtiyaçlara göre ilerliyor. 

‘ANAYASANIN SIK DEĞİŞTİĞİ ÜLKELERDE İSTİKRAR OLMAZ’

Bakın ABD 1787 tarihli bir anayasa ile yönetiliyor, bu istikrardır. Bizde ise kurumların güçlenmesine izin vermiyorlar. Tek kişi güçlensin, kurumlar zayıf olsun isteniyor. Anayasanın sık değiştiği ülkelerde rejim istikrarı olmaz. Daha 8 yıl önce neredeyse tamamını yeniden yazdıkları anayasayı tekrar değiştirmek istiyorlarmış. Yani becerememişler olmamış, yeniden yazacaklarmış. Siz ilk sarsıntıda yaptığı ev çöken müteahhide tekrar yapsın diye evinizi teslim eder misiniz? 

- Olmayan ne yetki var, ne istiyorlar?

Kamu kaynağını yağmalayan, devlet içinde yerleşmiş gruplar, kaynaklar daraldığı için ciddi bir rekabet içinde. Bu rejimi ayakta tutan Erdoğan. Bunlar Erdoğan sonrası hayatta kalabilmek için geçiş dönemi anayasası istiyorlar. Bugün cumhurbaşkanına bir şey olsa 45 gün içinde seçime gitme zorunluluğu var. Bu, seçime hazırlıksız yakalanma ve rejimi bozacak bir risk alanı ortaya çıkarıyor. Bu nedenle plan, tek bir yardımcıyı cumhurbaşkanı ile birlikte seçip, cumhurbaşkanına bir şey olursa görev süresini yardımcının tamamlaması yönünde olabilir. Böylece devlet kontrolü elden bırakılmadan ilerlemek istiyor olabilirler. Geçiş dönemi ve sonrasında oluşabilecek risk faktörleri yok edilir. 

Bir diğeri de anayasada temel hak ve hürriyetlere destek bulabiliyoruz. Son kalan özgürlük kırıntıları, hukuken uygulanamasa bile anayasada olduğu için halkın hala dayanak noktası olarak duruyor. Bunları kaldırmayı amaçlıyor olabilirler.  

- Aşama aşama demokratik bir anayasanın yol haritası nedir?

Demokratik kurucu iktidar kullanımının ilkesi katılım, müzakere ve halkın onayı veya vetosu. Bu süreçlerin gerçekleşmesi hak ve özgürlüklerin kullanılabilmesine ve temsil esasına bağlı. Bir Kurucu Meclis oluşturulmalı ki kurucu meclisler de barajın bulunduğu bir seçim olmaz. Toplumun her kesiminin temsil edildiği, ifade özgürlüğünün olduğu, konuların kamuoyunda tartışıldığı demokratik bir ortam sağlanmalı. Buna dayalı olarak Kurucu Meclis bir metin hazırlar. Sonra bu metin halk oyuna sunulur. Oylama, tamamına “evet” veya “hayır” biçiminde olmaz. Önemine göre, doğru biçimde formüle edilmiş sorularla ilerlenir. Bu nedenle sürekli söyledikleri anayasa da seçime bir buçuk yıl kalan bir ortamda ancak birkaç maddenin değiştirilmesine indirgenecektir. 

- Fon vurgununda 2 ay doluyor. İkinci kez ifadeye çağrılan eski bakan Fatma Sayan Kaya da tutuklandı. Bugüne kadarki hukuki süreci nasıl değerlendiriyorsunuz?

Toplum yargıya güvenmediği için soruşturmanın doğru yapıldığına dair inanç çok az ve süreç bunu besleyecek şekilde ilerliyor. Vurgun yapanlar dışarıda, fon ile ilgili haber yapan gazeteciler içeride.

‘KURUMLAR HALKIN ÜZERİNE ÇÖKÜYOR, ZARAR ÇALINAN PARADAN ÇOK DAHA YÜKSEK’

- Gazetecilere istenen cezalar çok yüksek, hangi hukuki gerekçeye dayanıyorlar?

Gazeteciler için suç maddelerinin unsurlarını çarpıtıyorlar. Bu hiç adil değil, hukuki de değil. Toplum haber alsın istenmiyor. Fon vurgununun organize bir suç olduğu, toplumun baskısıyla itiraf edildi. Bu suçun bürokrasi ayağı biraz ortaya döküldü ama siyasi ayağı belirsiz. Bu suç örgütünün lideri kim, denetimi yapmakla görevli kuruluşları hareketsiz bırakma gücü kimde? Bu herhangi birisi olamaz. Ortaya çıkanlar toplumu tatmin etmiyor. Otoriter rejimlerin en büyük zararı devlet kurumlarının işlevini kaybetmesidir. Kurumlar halkın üzerine çöküyor. SPK’dan Borsa İstanbul’a kadar ürettiğimiz değerler yerle bir oluyor. Bunun zararı çalınan paranın çok daha üzerinde. Hem böyle bir ekonomik buhranda hem de antidemokratik bir ortamda anayasa tartışılamaz.

PORTRE

1972’de İstanbul’da doğdu. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesini bitirdi ve kamu hukuku yüksek lisansı yaptı. University of Essex’de insan hakları hukuku alanında doktora aldı. 2002’de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nde görev aldı. Galatasaray Üniversitesi’nde 2004’te yardımcı doçent, 2011’de anayasa hukuku doçenti, 2017’de de profesör oldu. “1982 Anayasasının Yapım Süreci”, “Başkanlı Parlamenter Sistem”, “Dünyada Başkanlık Sistemleri” kitaplarını yazdı.