Poprosiła św. Mikołaja o puszkę szynki. "Chciałabym jeszcze raz poczuć ten smak"
Wagon był drewniany. Gdy żołnierze NKWD zasunęli ciężkie drzwi, w środku zrobiło się bardzo ciemno. U góry, pod samym dachem, były tylko dwa małe zakratowane okienka. Na podłodze słoma do spania. Pociąg zatrzymywał się bardzo rzadko. Toalety nie było. Smród straszny. I zimno. Szybko doszły głód i pragnienie.
Elżbieta miała cztery lata. Brat osiem. W wagonie jechali z mamą. Ojca dzień przed Wigilią 1939 r. z domu zabrało NKWD. Nigdy go już nie zobaczyli. Potem przyszli po nich.
WIDEO
Pokolenie samotnych. Główny problem? "Powolne odbieranie sobie życia"
WIDEO
Na granicy Polski i ZSRR był dłuższy przystanek. Przesiedleńców przenoszono do innych wagonów. Wokół mnóstwo żołnierzy. Brat Elżbiety przyglądał się im z zainteresowaniem. Chłopca ciekawiły mundury i broń. Zauważył żołnierzy z Polski, którzy byli przenoszeni na wschód.
– Gdzie jedziecie? - zapytał jeden z nich.
– Nie wiemy. Mówią, że na Syberię.
Żołnierz zamilkł. Z plecaka wyciągnął podłużną puszkę z szynką.
– Przyda wam się.
Dzieciom oczy się zaświeciły. Od kilku dni brakowało jedzenia, ale matka przezornie schowała puszkę na później. Kto wie, co ich tam czeka. W tym samym wagonie jechała kobieta z córką. Wyjęła spod ubrania kromkę chleba i dała małej Elżbiecie.
Tylko biel i błękit
W rejon położony na południowym Uralu, na granicy Europy i Azji Czelabińska, dojechali po kilku tygodniach. To tu trafiali Polacy w ramach masowych deportacji przeprowadzanych przez NKWD.
Żołnierze odsunęli drzwi wagonu. Elżbieta stanęła w progu. Najpierw poczuła przeszywający mróz. Potem zobaczyła tylko biel i błękit. Śnieg i niezwykle błękitne niebo. Gdy oczy przyzwyczaiły się do jasnego światła, daleko na horyzoncie dostrzegła ciemny kształt. Cel ich podróży.
Dawniej to była stodoła dla koni. Podłogi nie było, tylko twarda, zmrożona ziemia i resztki słomy. Buty szybko się rozpadły. Matka zawijała dzieciom stopy kawałkami szmat. W nocy okrywali się we troje resztkami starego koca.
Od tamtego czasu minęło ponad 80 lat, a Elżbieta nadal nie okryje się żadnym pledem. Gdy tylko o tym pomyśli, czuje, jakby znów łaziły po niej setki wszy. Drapie się, gdy o tym wspomina.
To było najgorsze. Nie mróz, nie głód, a wszy, które spod pach wybierali garściami, ale szybko pojawiały się nowe. Tam chowały się białe, odzieżowe. We włosach szare. Nikt nie miał nożyczek ani noża, a Elżbieta włosy miała długie i gęste. Cały czas się drapała. Nie było mydła ani wody do mycia. Ubrania nigdy nieprane. Bardzo dokuczał świerzb, zwłaszcza na dłoniach. Skóra swędziała, między palcami robiły się rany. Lekarstw nie było. Ktoś podpowiedział, żeby polać ręce własnym moczem. Elżbieta pamięta, że pomogło.
Pasza dla bydła
Głód. To drugie, co ich nigdy nie opuszczało. Mięsa nie widzieli prawie nigdy. Najczęściej jedli makuch, czyli placki z wytłoczyn po lnie, rzepaku czy słoneczniku, którymi na co dzień karmiono bydło. Te dla więźniów były głównie ze słomy. "Skoro krowy to jedzą i żyją, to i my możemy. Jak nie to, to śmierć" – mówiła matka Elżbiety. Twarde, sprasowane resztki trzeba było długo żuć, żeby dało się je przełknąć.
I jedna bułka raz na dwa dni. Nieco większa niż dłoń, ale po ściśnięciu zostawała cieniutka kromka.
Z baraku dzieci prawie nie wychodziły. Na zewnątrz był straszny mróz. W środku tylko trochę cieplej. Okoliczni mieszkańcy omijali to miejsce z daleka. Raz zajrzał starszy mężczyzna. Elżbieta pamięta ciemne, skośne oczy. Wszedł i długo patrzył. Nie dowierzał, że tu żyją ludzie. Wrócił po kilku godzinach z miseczką ugotowanego ryżu i dwoma ziemniakami.
Innym razem ktoś przyjechał i chciał wymienić torbę cukru na chleb. Matka Elżbiety oddała mu bułkę. Cieszyła się, że dzieci dostaną trochę cukru. Otworzyła papierową torbę: w środku pokruszona cegła.
Gdy przyszły święta, wyciągnęła szynkę od żołnierza. Elżbieta przymyka oczy. – Soczysta, miękka. Nie żylasta, jak to czasem bywa. Wciąż pamiętam ten smak.
Mieli z bratem zjeść po kawałku; w sekundę zniknęło pół puszki. Jak głodne dzieci powstrzymać przed jedzeniem? Były tak wycieńczone, że ledwo chodziły.
Latem było trochę więcej jedzenia w zamian za pracę. Elżbieta z matką nawlekały na nitkę z igłą liście tytoniu. Potem trzeba było je wysuszyć i zrobić skręty. Mówili na to "machorka".
Czekolada za modlitwę do Stalina
Do tej pory Elżbieta nie wie, jak to się stało, że z bratem trafili do lokalnego sierocińca. "Rebiata, teraz tutaj będziecie mieszkać" – przywitała ich kobieta, z pochodzenia Polka.
Było cieplej. To Elżbieta pamięta najlepiej. Spała na metalowym piętrowym łóżku z wypchanym słomą siennikiem. Opiekunki szybko się zorientowały, że dziewczynka z Polski ładnie śpiewa. Zorganizowały przedstawienie. Elżbieta dostała za to dwa cukierki. Jednego dała bratu, drugiego schowała dla mamy, która została w baraku. Opiekunka namawiała: "Jak pomodlicie się do Stalina, to dostaniecie czekoladę". Dzieci z Polski nie wiedziały, co to czekolada, ani nie znały Stalina. Modliły się do Boga.
Święty Mikołaj na Ural nie dojeżdżał. Elżbieta zdziwiła się, gdy pod poduszką znalazła wacianą laleczkę na saniach i dwa cukierki. Brata zdradziły nitki, których nie miał czym odciąć: w świąteczną noc zerwał ozdobę i słodkości z choinki i podrzucił jako prezent dla siostry.
Tylko nie jedzcie za szybko
O końcu wojny powiadomiły ich bijące dzwony. To było jakoś w środku dnia, ludzie wyszli przed domy: "Pokój! Pokój!". Matka Elżbiety przyjechała do sierocińca. "Wracamy do Polski".
Był już 1946 r., gdy drzwi wagonu rozsunęły się w Opolu. Elżbieta stanęła w progu. Jakie dziwne domy, na Syberii takich nie było. Podeszła kobieta z chlebem: "Tylko nie jedzcie szybko, bo brzuch was rozboli." Nikt nie słuchał. Byli zbyt głodni.
Wszyscy trafili do szpitala. Pielęgniarki rozebrały ich i wyniosły ubrania do spalenia. Włosy obcięły przy samej skórze. Gdy lekarz dotykał ciała palcem, w skórze zostawało wgłębienie. To podstawowy objaw ciężkiego niedożywienia. Pierwszy raz od wyjazdu z Polski dostawali śniadanie, obiad i kolację. Elżbieta zachowała niewielki, zniszczony już obrazek z Matką Boską Częstochowską. W opolskim szpitalu wręczył jej go ksiądz, który dopisał na odwrocie: "1946 r. Tak nas powrócisz na ojczyzny łono".
Po kilku tygodniach w szpitalu matka zabrała rodzeństwo do Lublina, znalazła pracę w sklepie. Któregoś dnia jeden z klientów szepnął, że w mięsnym jest szynka. Nie mogła wyjść z pracy, ale mężczyzna wrócił, niosąc dla niej podłużną puszkę. W domu jedli z nabożeństwem, po kawałeczku. By na dłużej starczyło.
Zostało wspomnienie
Bliscy Elżbiety odeszli, została tylko wnuczka. Nie mają jednak dobrego kontaktu. – Dzwonię tylko ja. Jak już czegoś bardzo potrzebuję. Wtedy przyjedzie na chwilę – Elżbieta milknie.
Od trzech lat mieszka w zakładzie opiekuńczo-leczniczym. Mimo 89 lat nadal ma dużo energii. Gdy lepiej się czuje, zostawia wózek i spaceruje. Za bliskich ma panie salowe i pielęgniarki. Dobrze się tu czuje, tęskni tylko za zwierzętami. Czyta gazety. Bardzo lubi zajęcia plastyczne: robi kwiaty z bibuły, klei liście z papieru kolorowego, dekoruje szyszki na święta.
– Jak dorosłam, to już nie kupowałam tej szynki w puszce. Jakoś nie mogłam. Teraz, gdy myślę o przyszłości... Ja tu już zostanę. Nie mam dokąd pójść, nie mam już domu. Nic mnie już nie czeka. Ostatnio poproszono nas o napisanie listu do Świętego Mikołaja. Usłyszałam pytanie: o czym marzę? Pomyślałam o Syberii, o tym, co tam przeżyliśmy, i przypomniała mi się ta szynka. To był jeden ze szczęśliwych momentów. Chciałabym u kresu życia jeszcze raz poczuć ten smak – mówi Elżbieta.
"Drogi Święty Mikołaju, na imię mam Elżbieta. Jestem Sybiraczką. W 1939 roku zostałam z Chełma wywieziona na Sybir. Wróciłam w 1946 roku i mieszkam od tej pory w Lublinie. Jestem sierotą. Rodzina już nie żyje. Prosiłabym o szynkę w puszce" - napisała w liście.
Ale nie zje sama. Zsyłka nauczyła ją, by się dzielić: – Ze mną tam zawsze się ktoś dzielił. Ten, kto miał więcej. I ja też już tak zawsze robię. Jak coś mam, to chętniej dam drugiemu niż sama wezmę.
Chcesz się skontaktować z autorką? Napisz: magda.miesnik@grupawp.pl
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.