Drents Archief waarschuwt voor AI-spookbronnen in stamboomonderzoek

Het Drents Archief waarschuwt mensen voor het gebruik van kunstmatige intelligentie (AI) bij bijvoorbeeld stamboomonderzoek. Het archief ziet steeds vaker dat mensen met behulp van AI onderzoek doen en vervolgens bij het archief documenten opvragen die niet blijken te bestaan, of dat er namen van mensen zijn verzonnen.

De onderzoeken die met AI worden gedaan lijken echt, maar zodra om archiefstukken wordt gevraagd, valt op dat er soms maar weinig van klopt, zegt Ellen van der Velds van het Drents Archief tegen RTV Drenthe(opent in nieuw venster). "Het zit in geboorteaktes, overlijdensaktes of huwelijksaktes. Er wordt heel stellig gezegd: 'dit moet er zijn' en dat is er dan niet. Of het ligt onder heel andere inventarisnummers in ons depot."

Met name bij stamboomonderzoek ontstaan volgens Van der Velds soms pijnlijke fouten. Ze noemt als voorbeeld de naam Jan de Vries uit Emmen. "Als ik in onze database ga zoeken op die naam vind ik er al een stuk of vijftig. Als ik dan niet aangeef wanneer hij geboren is, en wie zijn ouders en grootouders waren, dan gaat AI zelf beredeneren welke Jan de Vries ik bedoel."

Het Drents Archief is niet het enige archief dat worstelt met AI. De hele sector heeft er volgens Van der Velds last van. "We weten ook van andere archieven dat ongeveer 10 procent van de vragen met AI gestuurd is. Of dat er in elk geval AI gebruikt is bij een onderzoek."

Voor zowel het Drents Archief als voor onderzoekers kan dat vervelend zijn, zegt Van der Velds. "De mensen die onderzoek doen krijgen 'overtuigend' bewijs, maar toch zitten er dan fouten in hun stamboom. Het is daarnaast ook heel vervelend voor ons want het kost ons heel veel extra tijd." Vrijwilligers van het archief zijn soms uren of dagen bezig met een onderzoek dat op AI is gebaseerd. Een onderzoek dat vervolgens niets oplevert.

Voor vrijwilliger Koos Fokkens is het inmiddels een bekend probleem. Hij ontving vandaag weer een mailtje dat hij gezien de opmaak verdacht vond. Het was een opsomming met vetgedrukte letters, dat vaak wijst op AI. De informatie die in de mail werd opgevraagd, liep uiteindelijk ook uit op een dood spoor.

En toen hij laatst onderzoek deed naar een historische moordzaak in Zweeloo kwam hij ook van een koude kermis thuis. "Dan ben je tijden bezig omdat je allemaal fysieke rechtbankverslagen moet doorbladeren om vast te stellen of er zo'n zaak is geweest." Na vier weken bleek het verslag waarop het verhaal was gebaseerd in het Drents Archief niet te bestaan.

Toch vindt Fokkens het zelf niet frustrerend. "Want het is prachtig werk om te doen. Je doet een zoektocht en bent feitelijk aan het puzzelen."

De vrijwilliger zegt dat AI niet alleen problemen oplevert, het kan ook een hulpmiddel zijn. "Het kan je op een spoor zetten van een onderzoeksrichting waar je zelf niet aan hebt gedacht", zegt hij. "Als je daar met verstand van zaken naar kijkt en kritisch bent op de geleverde informatie, kan het ook nuttig zijn."

Kunstmatige intelligentie kan bijvoorbeeld helpen bij oude schrijfwijzen van plaatsnamen, het ontcijferen van handschriften of het ordenen van onderzoeksresultaten.

Het Drents Archief benadrukt dan ook dat het niet tegen het gebruik van AI is. "Maar we zeggen wel: blijf zelf goed nadenken en controleer goed de bronnen die AI geeft", zegt Van der Velds.