Tasarım tarihinin görünmeyen kadınları

Avrupa’da bu kış üç müze üç kadın tasarımcının işlerini sergiliyor: Zürih’te Sabine Marcelis, Hamburg’da Hella Jongerius, Barselona’da Charlotte Perriand. Bunların her biri tasarım dünyasında ilgi çeken oldukça güçlü isimler.
Üçü farklı kuşaktan, üçü de nesneye alışılmışın dışında bir yerlerden bakıyor. Sergileri art arda okuyunca ortaya bir büyük bir resim de çıkıyor; kadın tasarımcıların sesi ne kadar da az çıktı bugünlere dek! Bu sergileri bu düşünce eşliğinde sizinle paylaşmak istiyorum.
IŞIK VE AYNA
Sabine Marcelis 1985 doğumlu Hollandalı bir tasarımcı. Reçine, cam ve doğal taşla çalışıyor. Yarı saydam malzemeyi ışıkla ve renkle buluşturuyor, eşyayı sanki içinden aydınlatıyor gibi görünen bu yaklaşım ona dünya çapında tanınırlık sağladı.

Zürih Tasarım Müzesi’nin ev sahibi olduğu sergisi tasarımcının da ilk müze sergisi: “Light and Color”, (Işık ve Renk) isimli bu sergi 4 Nisan’a kadar izlenebiliyor. Sergi tasarımcının 15 yıllık üretimini sunuyor ama tarih sırası izlemiyor. işler, ışığı ve rengi nasıl kullandığına göre seçilmiş ve düzenleme de buna göre yapılmış.
En çok konuşulan iki odada aynalar var. Birinde, turuncu Varmblixt lambasından 125 tane yerleştirilmiş. Lambalar 11 metrelik bir tünel oluşturuyor ve ucunda da sekiz dev lav lambası (lava lamp) duruyor. Bunları, 1960’ların ünlü lav lambasını üreten İngiliz Mathmos ile özel olarak üretmiş. Her biri neredeyse üç metre boyunda. Bu özel üretimin daha küçük, pembe bir modeli de satışa sunuluyor.
Aynalar mekânı sonsuza uzatıyor. Dolayısıyla mekân iyi bir fotograf veriyor, buradan ziyaretçinin telefonunu çıkarmadan geçmesi zor. Yeni dönem tasarım sergilerinde en takıldığım konu da bu. Örneğin burada sergilenen tasarım bir aydınlatma olmasına karşın ışık hakkında “Ne kadar yeter, karanlığa ne kadar yer kalır, enerjisi nereden gelir?” gibi tasarımın temeline ilişkin kaygılar yok. Işık yansımalarla desteklenmiş ve seyirlik bir metaya dönüştürülmüş. Müze müdürü, Marcelis’in tasarımı bir temel araştırma gibi ele aldığını söylüyor. Diğer yandan serginin iki ana odası iki markanın ürünü üzerine kurulu. Araştırma ile vitrin arasındaki çizgi epey incelmiş. Marcelis’in tasarımları yalnızca birer estetik obje olarak ele alınmış ve oyuncu bir küratöryel yaklaşıml sunulmuş. Bana, tasarımcının derinliğini gösteremeyen bir tavır gibi göründü.

YETERİNCE EŞYASI OLAN DÜNYA
Hella Jongerius 1963 doğumlu bir tasarımcı ve o da Hollandalı. 1990’larda “Droog” isimli deneysel tasarım topluluğuyla tanındı. Sonra dünyaca tanınan mobilya üreticileri, havayolu şirketleri ve ayakkabı markaları için tasarımlar üretti. Seri üretime el işinin kusurunu sokmasıyla nam saldı. Milano’daki bir sunumunda aynı seramik vazonun her birinin kalıptan nasıl diğerinden biraz farklı çıkabildiğini ilk kez onunla izleyiciye gösterir olduk. Koltuk döşemelerindeki dikişleri, sarkan kırpık ipikleri de o moda yaptı.

“Whispering Things” (Fısıldayan Şeyler), onun ilk kapsamlı retrospektifi niteliğinde. Retrospektif, bildiğiniz üzere bir sanatçının bütün üretimini toplayan sergi demek. Bu sergi bahar aylarında Almanya’daki Vitra Tasarım Müzesi’nde açılmıştı, şimdi Hamburg Sanat ve Zanaat Müzesi’nde yerini aldı ve 13 Haziran’a kadar gezilebilecek. Bu sergide mobilya, tekstil, seramik, eskiz, prototip, film gibi neslerden oluşan 400’den fazla sunum var: Sergi benim de çok önemsediğim bir soruyu soruyor: Zaten yeterince eşyası olan bir dünya için nasıl (ve neden?) tasarım yapılır?

Tabii bu soruyu sormaktan çok yanıtı kimin verdiği de önemli. Jongerius’un tüm arşivi 2024’te Vitra Tasarım Müzesi’ne katıldı. Bu sergiyi de müze hazırladı zaten. Jongerius’un en bilinen kanepesi Vitra kataloğunda yer alan bir tasarım. Özetle yanıtı Vitra veriyor. Bu sergi aslında bir bakıma tasarımcısına sahip çıkan bir kültürü, geleneği temsil ediyor. Uzun soluklu olan bu dayanışma ve işbirlikleri bizim çok özlediğimiz bir şey. Türkiye’de genellikle çok kısa sürelerde mucize bekleniyor, karşılıklı güven sağlamakta güçlük çekiliyor ve bir an önce “öteki”ne geçmek isteniyor. Oysa nitelikli işler herkes birbirini tanıdıkça, zamanla ortaya çıkabiliyor.
Serginin bölümlerinden birinin adı “Dirty Hands” (kirli Eller). Tasarımcı her zaman sanayiye mesafeli olmuştur, tasarım sorunlarındaki çözümlerin ustaların ellerinde çözüldüğünü bildiği için bu bölümde buna yönelik yaklaşımını vurguluyor. Jongerius, uzun Ar-Ge süreçlerinin ve maliyet sınırlarının fikirleri kansız bıraktığını söylüyor. Bu dürüstlük bugüne dek onun pratiğini ayakta tutan başlıca yol oldu.
GECİKEN BİR SERGİ
Fransız tasarımcı ve mimar Charlotte Perriand (1903-1999) genç yaşta, modern mimarlığın en ünlü ismi Le Corbusier’nin atölyesine giren bir tasarımcıydı. O bilindik çelik borulu koltuk ve şezlongların tasarımında payı büyüktür. Bu mobilyalar ne yazık ki uzun yıllar yalnızca Le Corbusier’nin ismiyle anıldı.

Geçen yıl tasarımcının ismini yükselten Saint Laurent koleksiyonundan sonra Barselona’daki Joan Miró Vakfı ona İspanya’daki ilk sergisini açtı. “Free to Rethink the World”(Dünyayı Yeniden Düşünme Özgürlüğü) isimi sergi 28 Şubat’a kadar görülebilir. 10 bölüm olarak düzenlenmiş sergide tasarımcının 40 yıllık üretimi anlatılıyor. Vakfın binasını çizen mimar Josep Lluís Sert, aynı zamanda Perriand’ın da yakın dostuydu, belki de sergi fikri akla böyle gelmiştir.
Sergide 1929 tarihli bir ev içi düzeninin yeniden kurulmuş hali var. Bunu İtalyan mobilya üreticisi Cassina, Perriand’ın kızı Pernette Perriand-Barsac ile üretmiş. Cassina, Perriand mobilyalarını bugün üreten ve satan firma aynı zmanda. Tarih yazılırken kalemi yine bir üretici tutuyor sonuçta.

Sergi kurmak hiç de ucuz iş değil. Yine de böylesine buhranlı bir dönemde dünyada tasarım etkinliklerinin, sergilerinin hız kesmeyişine şapka çıkarıyorum. Bu büyük bir değer ve önem göstergesi.Markalar bu etkinliklerde müzeleri ve sergi ekiplerini destekleyerek tasarım dünyasındaki konumlarını ayrıcalıklı kılıyor. Rastlantı mı bilmiyorum ama eş zamanlı olarak üç büyük kadın tasarımcının, önemli gün ve haftalara denk getirilmeden bu şekilde anılması da önemli.
Jongerius’un sergisi parlamıyor ama çok önemli soruları masaya bırakıyor; Marcelis’in ışığı biraz fazla göz alıcı olmuş, sergi ticari kokuyor. Perriand’ın ise hakkı geç de olsa teslim edildiği için sevindim. Avrupa’ya seyahat programları olanların bu sergileri planlarına eklemelerini öneririm.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.