Hampir mustahil mansuh kuasa veto

Menteri Luar Negeri Mohamad Hasan membangkitkan satu daripada persoalan paling lama dan paling sukar berkaitan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (PBB): mengapa hanya lima negara diberi kuasa menghalang Majlis Keselamatan PBB daripada bertindak?

Hujahnya bahawa kuasa veto perlu dicabar dan akhirnya dimansuhkan wajar diberi perhatian serius. Memperluaskan keanggotaan Majlis Keselamatan semata-mata tidak akan menyelesaikan kelemahan asas badan itu.

Menambah lebih banyak negara di meja rundingan tidak banyak membawa makna jika lima anggota tetap — China, Perancis, Rusia, United Kingdom dan Amerika Syarikat — terus menikmati kuasa yang tidak dimiliki negara lain.

Namun, mengakui wujudnya masalah dan menyelesaikannya adalah dua perkara yang amat berbeza.

Memansuhkan kuasa veto mungkin munasabah sebagai satu cita-cita, tetapi hampir mustahil dilakukan dalam sistem antarabangsa ketika ini.

Sebabnya mudah.

Kuasa veto bukan dimasukkan ke dalam Piagam PBB secara kebetulan.

Ia sebahagian daripada kompromi politik yang menjadi asas penubuhan PBB selepas Perang Dunia Kedua.

Kuasa-kuasa besar ketika itu bersetuju menyertai pertubuhan baharu berkenaan dengan syarat mereka boleh menghalang keputusan Majlis Keselamatan dalam perkara penting yang bertentangan dengan kepentingan mereka.

Susunan itu kekal kukuh sehingga hari ini.

Malah, sebarang pindaan terhadap Piagam PBB memerlukan pengesahan dua pertiga negara anggota, termasuk kesemua lima anggota tetap Majlis Keselamatan.

Di sinilah letaknya paradoks: negara yang mempunyai kuasa veto juga, secara tidak langsung, mempunyai kuasa veto untuk menghalang pemansuhan kuasa veto mereka sendiri.

Mengapa mereka mahu menyerahkannya secara sukarela?

Washington melihat keanggotaan tetap dan kuasa veto sebagai instrumen penting pengaruh Amerika. Beijing dan Moscow mempunyai pandangan yang hampir sama terhadap kuasa mereka.

London dan Paris pula tidak mungkin dengan mudah melepaskan satu daripada keistimewaan institusi utama yang mengekalkan kedudukan mereka sebagai kuasa tetap dalam Majlis Keselamatan.

Kuasa besar jarang menyerahkan kelebihan yang sudah lama mereka nikmati hanya kerana pihak lain menganggapnya tidak adil.

Namun begitu, Mohamad betul apabila mempersoalkan prinsip tersebut.

Dunia pada 2026 jauh berbeza daripada dunia pada 1945.

India kini antara kuasa terpenting dunia. Afrika pula, walaupun mempunyai lebih 50 negara anggota PBB, masih tidak mempunyai wakil tetap dalam Majlis Keselamatan.

Amerika Latin dan Asia Tenggara juga tidak mempunyai kerusi tetap.

Ini bermakna struktur Majlis Keselamatan masih membawa ciri-ciri susunan dunia sejurus selepas Perang Dunia Kedua.

Memperluaskan keanggotaannya boleh memperbaiki aspek perwakilan.

Namun, jika isu kuasa veto tidak disentuh, penambahan anggota mungkin hanya menghasilkan sebuah majlis yang lebih besar tetapi masih mengekalkan ketidaksamaan asas yang sama.

Di sinilah Malaysia dan negara kuasa pertengahan lain sepatutnya menumpukan usaha diplomatik mereka.

Jika pemansuhan segera hampir mustahil, usaha mengehadkan penggunaan kuasa veto atas pertimbangan politik masih boleh dilakukan.

Perhimpunan Agung PBB sudah mewujudkan mekanisme yang membolehkan tindakan sesebuah anggota tetap menggunakan kuasa veto diteliti.

Mekanisme seperti itu perlu diperkukuh, terutama apabila Majlis Keselamatan membincangkan isu genosid, jenayah terhadap kemanusiaan atau pelanggaran serius undang-undang kemanusiaan antarabangsa.

Setiap penggunaan veto perlu mempunyai kos politik.

Anggota tetap yang menggunakannya seharusnya menjelaskan secara terbuka mengapa tindakan menghalang keputusan bersama dianggap selari dengan kepentingan keamanan dan keselamatan antarabangsa.

Perhimpunan Agung juga perlu memainkan peranan lebih tegas setiap kali Majlis Keselamatan gagal bertindak.

Bagi Asean, terdapat pengajaran penting daripada keadaan ini.

Negara Asia Tenggara tidak mampu bersaing secara ketenteraan dengan kuasa-kuasa besar.

Sebaliknya, pengaruh Asean selama ini banyak bergantung kepada rundingan, ketekunan institusi, konsensus dan kekuatan hujah moral.

Negara kecil dan kuasa pertengahan mampu bertahan dalam sistem antarabangsa yang tidak seimbang bukan dengan berpura-pura bahawa perbezaan kuasa tidak wujud, tetapi dengan membentuk peraturan dan norma yang menghadkan cara kuasa itu digunakan.

Prinsip sama sepatutnya diterapkan dalam PBB.

Pada masa sama, terdapat peringatan untuk lima anggota tetap itu sendiri.

Kuasa veto memang melindungi kepentingan nasional mereka, tetapi penggunaan berlebihan boleh secara beransur-ansur melemahkan institusi yang memberikan mereka kedudukan istimewa tersebut.

Jika Majlis Keselamatan berulang kali gagal bertindak ketika keamanan antarabangsa paling terancam, semakin banyak negara akan mencari gabungan, institusi dan mekanisme lain untuk menyelesaikan masalah.

Dalam erti kata lain, veto boleh melindungi kuasa tetapi pada masa sama menghakis legitimasi.

Malaysia sewajarnya terus mempersoalkan sistem itu, sambil mengakui bahawa pemansuhan secara rasmi kekal amat sukar.

Norma antarabangsa jarang lenyap dalam sekelip mata. Ia mula lemah apabila amalan yang pernah diterima tanpa dipersoalkan semakin sukar dipertahankan.

Kuasa veto lahir daripada realiti geopolitik pada 1945. Lapan dekad kemudian, masyarakat antarabangsa berhak mempersoalkan sama ada keistimewaan itu harus dikekalkan selama-lamanya.

Menghapuskannya ketika ini mungkin hampir mustahil.

Namun, membiarkan keistimewaan yang sudah berakar umbi itu terus kebal daripada sebarang cabaran adalah lebih buruk.

Ia bukan sahaja menyebabkan PBB terus terikat dengan politik kuasa besar, malah berisiko menjadikan pertubuhan itu semakin terperangkap olehnya.

Asean juga perlu terus menyuarakan bantahan terhadap sistem yang memberikan keistimewaan kekal kepada kuasa-kuasa besar tanpa batas waktu.

Artikel ini adalah pandangan penulis dan tidak semestinya mewakili FMT.