Okan Bayülgen Cumhuriyet Pazar'da: 'Sanatçı politikayı kendi eseriyle yapar'

Tarihin ve edebiyatın önemli karakterlerini kendi tiyatro evreninde ağırlayan Okan Bayülgen, “Richard” ve “Drakula”nın ardından yazıp yönettiği “Skandal”da bu kez Napolyon ve Josephine, Marquis de Sade’ı bir araya getiriyor.
BKM ve Kabare Dada ortak yapımı olan oyun, 1809 yılında Paris’teki Tuileries Sarayı’nda geçtiği varsayılan, tarihten silinmiş bir geceyi mizah ve politik entrikalarla yeniden kurguluyor.
7-8 Aralık'ta BKM Sahnesi'nde, Maximum Uniq Hall Maslak'ta seyirciyle buluşacak “Skandal” öncesi Bayülgen’le tarihsel karakterleri yeniden yorumlamayı, sanatçının iktidarla ilişkisini, tiyatroya dönüşünü ve yapay zekânın geleceğini konuştuk.

– Napolyon'la Marquis de Sade'ı karşı karşıya getirme fikri sizde nasıl canlandı? Bu iki karakter sizin düşünce dünyanızda nasıl bir yer tutuyor?
Daha Ridley Scott'ın filmi çıkmadan önce, tarihsel kişiler üzerinden bugünü değerlendirmek, seyirciye bugünle ilgili dertlerimi daha basit bir şekilde anlatmak için Napolyon'u bu seriye koymak istiyordum. Çünkü “Richard” yapmıştık, ardından “Drakula” gelmişti. Aslında aklımın bir köşesinde Marquis de Sade da vardı. Bir sürü Napolyon biyografisi okurken bir kitapta şu bilgiyi gördüm: Korsikalı genç bir asker olarak, liyakate dayanmayan Fransız askeriyesinde kendisine hiçbir zaman rütbe verilmeyeceğini biliyor, okulda boş yere çalıştığını düşünüyordu. O sırada Avrupa'da fırtınalar gibi esen iki yazar vardı: “Tehlikeli İlişkiler”in yazarı Choderlos de Laclos ve Marquis de Sade. İkisi de subaydı.
Napolyon, “Vay be, demek ki askerler böyle şeyler yapabiliyorlar; öyleyse ben de bu edebiyat meselesine gireyim” diye düşündü. Ardından “Clisson ve Eugénie” adlı aşk romanını yazıyor ama bastırmıyor, eşe dosta veriyor. Biz şimdi bu romanı çeviriyoruz. Oyunumuzun danışmanlarından Ayberk Erkay çeviriyi üstleniyor.
Oyunun içinde de Ayberk'in bir bölümünü çevirmiş olduğu “Clisson ve Eugénie”den parçalar var. Sonra düşündüm ki Tuileries'den 10 kilometre uzaklıktaki Charenton Akıl Hastanesi'nde Marquis de Sade duruyor. Bu iki adam birbirlerini ilgilendirmişler ömür boyu. Marquis de Sade'ı “Justine” nedeniyle tutuklatıp hapse gönderen Napolyon, hayran bu yazara. Acaba ben bir şekilde Marquis de Sade'ı saraya sokabilir miyim diye düşündüm? Josephine onu Napolyon'dan gizli olarak saraya çağırmış olsa ve Napolyon'umuz eve erken dönüp karısını Marquis de Sade gibi azgın ve şehvetli şeyler yazmakla suçlanan bir adamla baş başa yakalasa nasıl olur? Elimizde bir vodvil olur. Buraya birisi daha lazım.
Daha karizmatik biri: Joseph Fouché, polis bakanı. Fouché de işin içine girince önümüzde her anı pazarlıkla, kurnazlıkla, sinsilikle, politikayla dolu bir gece ortaya çıkıyor. Bir yazar fantezisi olarak şunu iddia ediyorum: Böyle bir şey yaşanmamış olsa bile geçmişe gittiğimizde biraz iteklersek, hani bir cerrahın kalp ameliyatından sonra kalbi küçük bir dürtmesi gibi... Ben de böyle bir şey yaptım. Geçmişe gittim, bazı olayları biraz dürttüm ve bu yaşandı. Sonra da dedim ki bu, 200 yıldır Fransız devleti tarafından saklanan, silinmiş, hasır altı edilmiş bir hikâyedir!
– Oyun sizin eseriniz ve Marquis de Sade'ı canlandırmayı tercih ediyorsunuz. Neden Napolyon değil de Marquis de Sade?
Çünkü Napolyon'u Eraslan Sağlam oynayabilirdi. Baştan itibaren buna karar verdim zaten. Bir diğer konu, Marquis de Sade evet, oyunun anahtar rollerinden biri ama her zaman şöyle bir tutumum var: Kendime daha az yazıyorum. Ha diyeceksiniz ki çok fazla ezber yapmamak için mi? Hayır. Aslında isterim.
Ama aynı zamanda oyunu yönettiğim için gerek “Richard”da gerek “Drakula”da gerek bu oyunda çalışmanın büyük bölümünü seyirci koltuklarında yönetmen olarak oturarak geçiriyorum. Son anda beni marke eden arkadaşa “Teşekkür ederim, artık ben devralıyorum provayı” deyip kendi rolümü çıkarmaya çalışıyorum. Asıl oyun Napolyon ve Josephine oyunu.

GÜÇLE KAFA BULAN DÜŞÜNÜR
– Napolyon bir diktatör ama Code Napoléon'la modern hukuk devletinin gelişimine de öncülük ediyor. Marquis de Sade ise aykırı bir düşünür olarak olumlu bir imgeye sahip. Bu iki kişiyi karşı karşıya getirip insanların gözündeki imgelerini gri alana çekmek gibi de okuyabilir miyiz?
Kesinlikle, evet. Tabii ben de bu meseleleri bir tarihçi gibi bilemem. Kreatif bir iş yaptığım için daha parlak ya da daha pop bir şey olarak görülebilir yaptığım şey. Buradan bir izlence ortaya çıkarıyorum. Birileri gelip buna gülecek, düşünecek ya da zevk alacak. Napolyon'un seküler fikirleri bugünün insanıyla çok uyuşuyor. Çünkü Sade tarih ötesi bir adam bir açıdan. Natüralistliği, aydınlanmacılığı... Bilmiyorum felsefeciler, tarihçiler ne der ama Rousseau'yu Rousseau'dan daha iyi anlayan bir adam Sade. Napolyon'un aydınlanmacılığıyla, erkekliğiyle, komutanlık ve güç ihtirasıyla kafa buluyor.
Bunu da Josephine üzerinden provoke ederek yapıyor. Fouché herkesi provoke ediyor ama parmağını dokundurmuyor. Çünkü Fouché parmağını tarihin akışına sokmaz, bekler. Tarih nereye doğru akıyorsa ona göre bir tavır alır. Napolyon, rica ediyorum “para para” demesin. Josephine'le aşklarını anlatmayalım. Bunlar fena hâlde jenerik hikâyeler. Biz bütün karakterlere saygı göstererek, hiçbir karakteri ridikülize etmeden ama tatlı tatlı kafa bularak aslında bu karakterlerin biraz bilinmeyen yüzlerini gösteriyoruz.
– Bir kız babası olarak kızınızın büyüdüğü ve yetişkin olacağı dünyayla ilgili endişeleriniz var mı?
Çok, çok. Ama onun nesli üstesinden gelecek mi gelmeyecek mi bilmiyorum. Şimdi yapay zekâyla beraber anlıyoruz ki aslında yapay zekâ olarak gelişen yapay zekâ mekanizması değil, insan. İnsan yapay zekâya dönüşüyor. Hareketleri, tavırları, günlük hayattaki ilişkileri... Sanatta da böyle oluyor. Sanatın yapılabilmesi için gereken şey zanaattır. Sanatın mühendisliğidir, bilgisidir, eğitimidir. “Benim bir sinema fikrim var, benim bir resim fikrim var, benim bir roman fikrim var” sanat değildir.
Onu yapay zekâya yaptırmak hiç değildir. Sanat, zanaatçıların yaptığı bir şeydir. İyi fikirleri olan insanlar iyi romanlar yazamazlar. O romanı yazabilmektir asıl olan. Yapay zekâya yaptırdığın şey için “Bunu ben kontrol ediyorum” diyorsun. Hayır, sen onu kontrol etmiyorsun. Sen de artık onun kadar aptalsın. Peki benim sinema yönetmeni olmak isteyen kızım neyle uğraşacak? Tarih boyunca insanların uğraşmadığı kadar büyük bir problemle uğraşacak ve kendisinin kim olduğunu tartışmak zorunda kalacak.
– Peki kendisiyle bu konuyu konuşuyor musunuz?
Tabii ki konuşuyoruz. Telefon kullanmayan, kesinlikle telefondaki hiçbir uygulamayı kullanmayan, telefonu 1990'lardaki babası gibi kullanan, hiçbir şeyi yapay zekâyla yapmayan... Gurur duyuyorum kızımla. Tamamen analog, müthiş okuyan, müthiş yazan, üreten 17 yaşında bir kızım var.

‘SANATÇININ KONUMUNU ANLAMAK GEREKİYOR’
– Oyunun siyasetle bağını düşünürsek entelektüeller iktidarla, güçle ilişkilerini nasıl kurmalı? Kurmalı mı?
Kurmamalı. Şu nedenle kurmamalı: Bir ülkenin iktidarı sanatçıdan bir şey talep ettiğinde sanatçı buna iktidarı yok saymış gibi bir yanıt veremez. Çünkü demokrasiye saygı olarak bütün seçilmiş kişilere sanatçıların aynı mesafede durması lazım. Bu arada sanatçının konumunu anlamak gerekiyor. Sanatçı bir politikacı değil. Sakın ha, politik bir tavır beklemeyelim. Sanatçılar politika yapar ama politika yapma şekilleri kendi ürünleriyle ancak mümkün.
Benim oyunum politik, bütün oyunlarım politikti. Ben politika yapıyorum ama bir yazar olarak politika yapıyorum. Büyük toplumsal olaylarda tabii ki sanatçılar iktidarın veya muhalefetin yanında durabilirler ama sanatçı sürekli politikayı kendi eserleriyle yapar. Bizim oyunda Marquis de Sade'ın durumuna baktığımız zaman, sürekli Fransa'da iktidar tarafından cezalandırılmış. Önce hapishaneye, sonra akıl hastanesine gönderilmiş. Zaten sürekli ahlaksızlıkla suçlanıyor. Sade, bazen ergenlikte ders kitabının içine erotik bir dergi saklamamız gibi bunun tam tersini yapmış.
Erotik ya da korkunç ahlaksız diye tanımlanabilecek romanının içerisine bir manifesto saklamış. “Yatak Odasında Felsefe”nin içerisinde “Fransızlar, Cumhuriyetçi Olmak İstiyorsanız Biraz Daha Cesaret” risalesi var. Bir anda roman kesiliyor, manifesto başlıyor, manifesto bitiyor, roman devam ediyor. Bizim hikâyemizde de bu var. Sade'ın devrimin nasıl ayakta kalabileceğiyle ilgili çok önemli bir manifestosu. “Kendi ellerinizle parçaladığınız prangalara kısa süre içerisinde tekrar mahkûm olacaksınız” diyor halka. Bizim hikâyemizde bu manifestoyu Napolyon'un sarayındaki o gece tekrar yazıyor. Üstelik her sayfasının altında Napolyon'un imzasıyla. Böyle bir satranç oyunu.

TİYATRODA HAYATTA KALABİLMEK
– Daha önce tiyatrodan ayrı geçirdiğiniz yılların acısını çıkardığınız yönünde bir açıklamanız olmuştu. Art arda oyunlar sahneye koymanızın nedeni bu mu?
Onu bana Celal Kadri Kınoğlu söylüyor. Diyor ki: “Uzun süredir maraton koşmadığı için şimdi büyük bir süratle yüz metre koşmaya çalışıyor.” Ben bayılıyorum onun bu lafına. Hakikaten öyle yapıyorum. Çünkü ben medyada çok zaman geçirdim. Gece 12 sonra başlayan programlarda reyting listelerinde birinci oldum. Ama yaptığım programlar toplumumuz tarafından her zaman marjinal programlar olarak görüldü. Yine de kaç kuşak gençler için tercih edilir işler oldu. Bu tecrübeyle şimdi tiyatro dünyasında entelektüel oyunlar yaparak hayatta kalabilmenin derdine düştüm.
Biz bu röportajı yaptığımız sırada Almanya'dan geldik. Berlin, Düsseldorf ve Hamm'da oynadık. İki büyük şef Herbert von Karajan ve Leonard Bernstein'ın hayatlarının sonunda Viyana'da karşılaşmasının hikâyesini götürdük. Arkasından Can Çakmur'un konserini koyduk. Bunda Celal Kadri'nin efsanevi bir oyuncu olması, Okan'ın yıllarca televizyonda bulunuyor olması bir katkı sağlıyor mu? Kesinlikle. Peki biz bunu niçin kullanıyoruz? Daha da fazla risk alarak, belki hiç gelmek istemeyecekleri bir hikâyeyi oynayarak kullanıyoruz. Bu yüz metre koşumuzda böyle. Çünkü tahminim şu: Ben şimdi altmışımı geçtim. Yetmişimde kafa biraz gitmeye başlar. Demek ki benim yedi sekiz senem var. Çok yoğun...

‘BENİM YERİM TİYATRO’
– Tiyatroda bulduğunuz, televizyon ve sinemada bulamadığınız ne var?
Avrupa televizyonculuğuyla çok ilgiliyim. Hâlâ insanları evlerinde hissettirecek şeyler yapıyorlar. Ne demek evde hissettirmek? Evinde çayını kahveni içerek, çoluğun çocuğun, eşin dostunla beraber televizyon izlemek. Kendini evinde hissetmek sürekli drama izleyerek olmaz. Bizim ulusal kanallarımız sürekli drama izletiyor. Halbuki bizim ihtiyacımız olan şey kadın programlarından bilgi yarışmalarına, talk show'lardan haber bültenlerine kadar stüdyo programlarıyla bizi evimizde hissettirecek programlar. Budur televizyonculuk. Gerçek televizyonculuk stüdyo programlarıyla yapılan televizyonculuktur.
Dışarıdan prodüktörlerden satın aldığın dramalar televizyonculuk değildir. Bu, eskiden mahallede video kaset kiralayan dükkânın yaptığı şeydir. Bugün Netflix dediğimiz şey de zaten eski video kaset dükkânı. Dolayısıyla artık kendimizi evde hissetmiyoruz. Bir de bu drama işlerinin sürekli seyirci bulabilmek için yaptıkları gayriahlaki provokasyonlar var. İnancı, etnisiteyi, siyaseti, gençliği, aşkı provoke edecek. Bir tartışma değil, bir skandal yaratmaya çalışıyor. Ahlaksızlıkla reyting alırsınız ama çok kısa süre. İşte o yüzden de o sürenin sonuna geldik.
“Diziyi buna seyrettiriyorum, aslında yurt dışına satıyorum” gibi ticari kurnazlıklar artık bitti. Ucuz aktör de bitti. Artık Türk yapım şirketleri Arap ülkelerine gidip orada ucuz teknik eleman çalıştırmaya başladılar. Kendi ülkemizde bulunup Türk sinemasını oluşturması gereken insanları bir de ucuz işçi olarak Arap ülkelerine götürüyoruz. Acınacak bir durum. Ben bütün prodüktörlere acıyorum. Neden? Burjuva olmadıkları için. Gerçek anlamda açlık değil, çok paraları var ama hâlâ para açlığı çektikleri için. Görgüsüz oldukları için. Bu yüzden de benim yerim çok daha küçük finansla dünya çapında işler üretilebilecek olan tiyatro.
Sürekli dizi ve sinema filmi teklifi alıyorum. Okuyoruz, teşekkür ediyoruz ama hâlâ vazgeçmiyorum. Peki diyeceksiniz ki “Sen nasıl yaşıyorsun? Neyle geçiniyorsun?” Vallahi o kadar zengin oldum ki. Bir dizi oyuncusunun malından mülkünden söz etmiyorum. Asıl manevi zenginlikten bahsediyorum. Türkiye'de kitap ucuz, Louis Vuitton çantaya göre. Bir Louis Vuitton çanta parasıyla bir kitapçının dörtte birini satın alabilirsiniz yani.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.