Het 'Scandinavische model' komt rijkelijk laat: 'Alsof ze het nu pas doorhebben'


Het Nederlandse experiment met een minderheidskabinet is nog niet definitief mislukt. De coalitie wendt zich tot het hoge noorden van ons continent om de constructie werkbaar te maken. Maar een Nederlandse variant van het Scandinavische model vereist een radicale gedragsverandering, met name van de VVD.
Premier Rob Jetten en vicepremiers Dilan Yesilgöz en Bart van den Brink maakten dinsdagochtend op een persconferentie bekend dat een kabinetsval is afgewend. Daarmee kon een grotere crisis (voor nu) worden voorkomen, maar het vertrouwen blijft broos. De drie coalitiepartijen D66, CDA en VVD zoeken hun heil daarom in een 'Scandinavisch model': een minderheidskabinet, maar dan op een manier die wel werkt.
Met het Scandinavisch model wordt gedoeld op de parlementaire systemen in onder meer Denemarken, Zweden en Noorwegen, waar de laatste jaren regelmatig met minderheden wordt geregeerd. In Nederland zorgde de variant - een unicum in onze naoorlogse geschiedenis - het afgelopen jaar voor een hoop politieke chaos en besluiteloosheid, maar de coalitie ziet in de Scandinavische parlementaire modellen het bewijs dat een minderheidskabinet kán werken.
Er is overigens niet zoiets als één Scandinavisch model, zegt Rick van Well. Hij is politicoloog en deed onder meer onderzoek naar de verhouding tussen regering en oppositie in Denemarken. Het klopt volgens hem dat Denemarken, Zweden en Noorwegen allemaal ervaring hebben met stabiele minderheidsregeringen, maar wel ieder op hun eigen manier. "Om die allemaal op één hoop te gooien, gaat wat ver."
In Zweden kunnen minderheidsregeringen vaak bouwen op gedoogsteun van een oppositiepartij, terwijl in Noorwegen vaak wordt gewerkt met échte minderheidscoalities, die op allerlei deelonderwerpen naar steun in de oppositie moeten zoeken. In Denemarken worden allebei de constructies veel gebruikt.
Regering en oppositie delen verantwoordelijkheid en macht
Toch hebben de drie Scandinavische landen het belangrijkste wel gemeen, namelijk dat er een politieke traditie van minderheidsregeringen is waarbij de oppositie gewend is om samen te werken met de coalitie, zegt Kristina Krake. Zij is docent aan de Universiteit van Amsterdam en gespecialiseerd in de Scandinavische democratieën. Regering en oppositie delen de macht, én de verantwoordelijkheid om het land te besturen, zegt zij.
Het politiek systeem is er in die landen dan ook op ingericht. Formaties duren zeker in Noorwegen en Denemarken - maar over het algemeen ook in Zweden - korter dan in Nederland, met name omdat er minder uitgebreide coalitieakkoorden worden vastgelegd. Wat heeft het immers voor zin om plannen gedetailleerd uit te werken als het nog niet zeker is bij wie er steun gezocht moet worden?
Daarnaast kennen Denemarken (2 procent), Zweden (4 procent) en Noorwegen (4 procent) alle drie een kiesdrempel om te voorkomen dat het parlementair stelsel té versplinterd raakt, zegt Krake. Dat zorgt voor stabiliteit. Van Well spreekt van "blokvorming": partijen klonteren als het ware samen in grotere blokken met vergelijkbare ideologische opvattingen. Dat maakt het parlementaire speelveld overzichtelijker en zorgt voor meer stabiliteit in de samenwerking tussen regering en oppositie.
Tot slot hebben de drie Scandinavische landen geen Eerste Kamer. Regeringen in die landen hoeven uitsluitend steun te vinden voor hun plannen in de Tweede Kamer, waardoor er meer opties zijn. Het kabinet-Jetten liep hier ook tegenaan: het was al moeilijk zat om genoeg zetels in de Tweede Kamer bij elkaar te sprokkelen - laat staan om dat ook in de Eerste Kamer te doen.
VVD zal zakelijker in de wedstrijd moeten zitten
Nederland kent wel lange formaties en gedetailleerde regeerakkoorden. Bovendien heeft ons parlementair stelsel geen kiesdrempel en juist wel een Eerste Kamer. Dat maakt Nederland minder geschikt voor een minderheidskabinet dan het Scandinavische trio. Toch zou het hier ook goed kunnen werken, zegt hoogleraar staatsrecht Joost Sillen van de Maastricht University. "Het vereist alleen dat politiek leiders over hun eigen schaduw stappen."
Het kabinet heeft twee opties: kiezen voor een gedoogsysteem waarbij er voor tal van onderwerpen steun wordt gezocht bij één oppositiepartij, óf kiezen voor deelakkoorden met verschillende oppositiepartijen op verschillende onderwerpen. Het afgelopen jaar heeft uitgewezen dat het vinden van een gedoogpartner vrijwel onmogelijk is: de VVD sloot de weg richting links af, waarmee er geen realistische opties overbleven die genoeg zetels in de Eerste én Tweede Kamer garanderen.
En dus zal de coalitie zakelijker in de wedstrijd moeten zitten, zegt Van Well. Per onderwerp moet gekeken worden hoe een meerderheid gehaald wordt. "Dan moeten partijen - met name de VVD - accepteren dat die akkoorden soms ook over links gaan", zegt hij. "Dat was de afgelopen weken bij die partij vaak het probleem: als de vingerafdrukken van links er op zaten, werd een plan per definitie afgewezen."
Sillen: "Het probleem van dit kabinet is niet dat de oppositie niet wilde meewerken." De coalitie maakte er zelf een potje van door geen knopen door te hakken. Het structureel uitsluiten van links door de VVD bracht de coalitie in een impasse. Mocht de coalitie een van deze minderheidsvariant een Scandinavisch succes willen maken, dan moeten de liberalen pragmatischer te werk gaan.
'Het is een beetje alsof ze nu pas doorhebben dat ze in een minderheidskabinet zitten'
Het afgelopen jaar slopen er behoorlijk wat weeffouten in het huidige minderheidskabinet. De drie coalitiepartijen leken het vaak onderling niet eens over de te kiezen route en er werd "als een meerderheidscoalitie" geregeerd, zien Van Well en Sillen. Er werd een uitgebreid coalitieakkoord gepresenteerd met het idee dat de plannen uit dat akkoord al binnen waren.
Dat de coalitie nu wil leren van de succesvolle minderheidsregeringen in Scandinavische landen, is volgens Van Well positief. Maar het is ook rijkelijk laat, vindt hij. "Het is een beetje alsof ze nu pas doorhebben dat ze in een minderheidskabinet zitten."
Martijn schrijft veel over onderwerpen die voor Europa belangrijk zijn, zoals verkiezingen, de relatie met de VS en de oorlog in Oekraïne.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.