Eğitim ücretsiz, peki erişim?

Yeni eğitim öğretim yılı başladı. Milyonlarca öğrenci için aynı zil çaldı.

Ancak aynı zil, her çocuk için aynı eğitimin başladığı anlamına gelmiyor.

Anayasa’nın 42. maddesi açıktır: “İlköğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır.”

Peki bugün “parasız eğitim” yalnızca okul ücreti alınmamasıyla tanımlanabilir mi?

Bir çocuğun mahallesinde okul olması, o çocuğun eğitime erişebildiğini göstermeye artık yetmiyor. Ulaşım, beslenme, kırtasiye, kitap dışındaki eğitim materyalleri, internet ve dijital araçlar, hatta evde ders çalışılabilecek fiziksel bir alan; eğitime erişimin görünmeyen maliyetlerini oluşturuyor.

Dolayısıyla mesele yalnızca okullaşma değil.

Mesele, çocuğun o eğitimi sürdürebilecek koşullara sahip olup olmadığı.

UNICEF’in Türkiye’de okul dışında kalan çocuklara ilişkin analizinde de sorun yalnızca okul sayısıyla açıklanmıyor. Engeli olan çocuklar, çocuk işçiliğine maruz kalanlar, erken yaşta ve zorla evlilik riskiyle karşılaşanlar ve göçten etkilenen çocuklar, eğitime erişimde kalıcı engellerle karşılaşan gruplar arasında gösteriliyor.

Bu tespit bize önemli bir şeyi söylüyor:

Eğitimin önündeki duvarlar artık her zaman okulun duvarları değil.

Bazen o duvar ekonomik.

Bazen coğrafi.

Bazen toplumsal.

Bazen de dijital.

Örneğin çocuğun okula devam edebilmesi için çalışmaması gerekiyorsa, çocuk işçiliği aynı zamanda bir eğitim politikası meselesidir.

Engeli olan bir öğrenci okul binasına, sınıfa ya da eğitim materyaline bağımsız biçimde erişemiyorsa, okulun kayıt kabul ediyor olması eğitim hakkının gerçekleştiğini göstermez.

Uzak bir yerleşimde yaşayan öğrencinin önündeki ulaşım sorunu da yalnızca bir ulaşım sorunu değildir.

Çünkü eğitim hakkı, teoride tanınan değil, fiilen kullanılabilen haktır.

Türkiye uzun yıllar “Her çocuğu okulla buluşturmak” hedefini konuştu. Bu önemliydi ve bu alanda ciddi mesafe de alındı.

Şimdi ikinci aşamayı konuşmak zorundayız:

Her çocuk eğitime gerçekten ulaşabiliyor mu?

Bu iki soru birbirine benziyor ama aynı şeyi sormuyor.

Bir çocuğun e-Okul sisteminde kayıtlı olması ölçülebilir. Kaç gün okula geldiği de ölçülebilir.

Fakat ailesinin ekonomik koşullarının onun eğitimini ne ölçüde sınırladığı, okula hangi koşullarda ulaştığı, gün içinde yeterli beslenip beslenemediği, dijital kaynaklara erişip erişemediği ve eğitimini sürdürebilmek için hangi bedelleri ödediği aynı kolaylıkla istatistiklere yansımıyor.

İşte eğitimde fırsat eşitliği tartışmasının bundan sonraki eşiği tam da burasıdır.

Devletin görevi yalnızca okulun kapısını açmak değildir.

Eğitime erişimi yalnızca okul kapısının açık olmasıyla ölçmekten vazgeçmek gerekiyor. Bir çocuğun o kapıdan hangi koşullarda girdiğine de bakmak zorundayız. Ücretsiz okul yemeğinden ulaşım desteğine, nitelikli dijital erişimden okul sonrası akademik ve kültürel olanaklara kadar kamunun görevi, çocukların hayatlarındaki bütün farkları ortadan kaldırmak değil; bu farkların onların eğitim kaderine dönüşmesini engellemektir.

Çünkü aynı kapının herkese açık olması, herkesin o kapıya ulaşabildiği anlamına gelmez.

Eğitim hakkı, okul kapısında başlamaz. Çocuğun o kapıya ulaşmasının önündeki engeller kaldırıldığında başlar.