Od czego zależy reakcja na szczepionkę? Naukowcy odkryli rolę interferonów

Kluczowe fakty:

• Naukowcy z Genewy zbadali 51 dorosłych osób, sprawdzając, dlaczego jedni po szczepieniu przeciw COVID-19 mają gorączkę i bóle mięśni, a inni niemal nie odczuwają dolegliwości. Co zauważyli?
• Silniejsza gorączka czy ból mięśni oznaczają skuteczniejsze szczepienie?
• Sezon infekcyjny w Polsce nabiera tempa. Kto może bezpłatnie zaszczepić się przeciwko grypie i COVID-19?
• Których objawów po szczepieniu nie należy lekceważyć?
• Więcej artykułów o podobnej tematyce znajdziesz w zakładce "Zdrowie". 

Ból ramienia, gorączka, dreszcze, zmęczenie, czasem ból głowy i mięśni. Takie dolegliwości mogą pojawić się po szczepieniu i zazwyczaj ustępują samoistnie w ciągu kilku dni. Nie u wszystkich jednak występują, a ich nasilenie potrafi się znacznie różnić. Dlaczego więc jedni przechodzą szczepienie niemal bezobjawowo, podczas gdy inni przez dzień lub dwa zmagają się z gorączką i osłabieniem?

Dotychczas wiadomo było między innymi, że znaczenie mają wiek i dawka szczepionki. Osoby starsze zwykle doświadczają mniej nasilonych objawów poszczepiennych, co wiąże się ze zmianami zachodzącymi wraz z wiekiem w układzie odpornościowym. Nie wyjaśniało to jednak wszystkich różnic.

Odpowiedzi poszukali naukowcy z Uniwersytetu Genewskiego (UNIGE) i Szpitali Uniwersyteckich w Genewie (HUG). Wyniki badania opublikowano we wrześniu tego roku w "Science Translational Medicine".

Dlaczego po szczepieniu pojawia się gorączka?

W badaniu uczestniczyło 51 zdrowych dorosłych osób, które otrzymały dwie dawki szczepionki mRNA przeciwko COVID-19. Naukowcy analizowali działanie ich układu odpornościowego, a po każdym szczepieniu przez siedem dni monitorowali występujące objawy.

Szczególnie zainteresowały ich interferony, czyli białka odgrywające ważną rolę w obronie przed wirusami. Kiedy organizm wykrywa zakażenie, interferony pomagają zaalarmować inne komórki i przygotować je do walki z patogenem. Są częścią odporności wrodzonej, a więc tej, która reaguje jako pierwsza, zanim rozwinie się bardziej wyspecjalizowana odpowiedź immunologiczna.

Badacze odkryli, że nie u wszystkich mechanizm ten działa z taką samą intensywnością. - Im silniejsza jest naturalna odpowiedź interferonowa organizmu, jeszcze przed szczepieniem, tym bardziej nasilonych reakcji poszczepiennych można się spodziewać - wyjaśnia Natacha Madelon z Centrum Wakcynologii Uniwersytetu Genewskiego, główna autorka badania, cytowana w komunikacie uczelni i Szpitali Uniwersyteckich w Genewie.

Skąd jednak biorą się te różnice? Naukowcy nie mają jeszcze jednoznacznej odpowiedzi. Podejrzewają, że znaczenie mogą mieć predyspozycje genetyczne, skład mikrobiomu, czyli mikroorganizmów zasiedlających nasz organizm, a także przebyte wcześniej stany zapalne.

Dlaczego po drugiej dawce szczepionki objawy mogą być silniejsze?

Szwajcarski zespół przyjrzał się również temu, dlaczego reakcje bywają bardziej odczuwalne po kolejnej dawce szczepionki. W tym celu badacze przeprowadzili dodatkowe doświadczenia na myszach. Po pierwszym szczepieniu organizm wytwarza przeciwciała oraz limfocyty T zdolne do rozpoznawania określonego antygenu, czyli charakterystycznego elementu wirusa. Dzięki temu przy następnym kontakcie może zareagować szybciej.

Doświadczenia pokazały, że przy ponownym podaniu szczepionki uruchomiona wcześniej odporność nabyta może dodatkowo pobudzać komórki odporności wrodzonej, zwłaszcza monocyty. To rodzaj białych krwinek uczestniczących w reakcji zapalnej - ich aktywacja sprzyja napływowi kolejnych komórek odpornościowych do miejsca wstrzyknięcia. Może to częściowo wyjaśniać, dlaczego po drugiej dawce niektórzy odczuwają silniejszy ból ramienia i inne dolegliwości niż po pierwszej.

Trzeba jednak pamiętać, że ten mechanizm badano na modelu zwierzęcym. Nie oznacza to również, że każda kolejna dawka szczepionki musi wywołać silniejsze objawy. Reakcja organizmu zależy od wielu czynników, których naukowcy nadal nie poznali w pełni.

Brak objawów po szczepieniu nie oznacza słabszej odporności

Wokół reakcji poszczepiennych narosło wiele błędnych przekonań. Jedno z nich mówi, że im wyższa gorączka i większe osłabienie, tym skuteczniej szczepionka pobudza układ odpornościowy. Z kolei osoby, które po szczepieniu nie odczuwają żadnych dolegliwości, czasem zastanawiają się, czy preparat w ogóle zadziałał.

Naukowcy podkreślają jednak, że nie ma takiej zależności. - Łagodna reakcja, a nawet całkowity brak objawów po szczepieniu, w żadnym razie nie oznacza, że szczepionka jest nieskuteczna. Nasilenie działań niepożądanych samo w sobie nie jest więc wskaźnikiem tego, jak dobrze działa szczepionka - podkreśla prof. Arnaud Didierlaurent z Uniwersytetu Genewskiego, współautor badania.

Na podstawie samopoczucia po szczepieniu nie da się więc ocenić poziomu uzyskanej ochrony. Naukowcy liczą natomiast, że lepsze poznanie przyczyn reakcji poszczepiennych pozwoli w przyszłości opracowywać preparaty równie skuteczne, ale wywołujące mniej uciążliwych dolegliwości. Na razie nie wiadomo, czy odkryte mechanizmy dotyczą również innych szczepionek, np. przeciwko grypie.

Sezon infekcyjny w Polsce. To dobry moment na szczepienie przeciw grypie

Tymczasem w Polsce rozpoczął się kolejny sezon infekcyjny. Rośnie liczba zakażeń wirusami wywołującymi choroby układu oddechowego, a eksperci przypominają, że nie warto zwlekać ze szczepieniami. - Widzimy zwiększoną aktywność wirusa SARS-CoV-2, czyli COVID-19. Powoli, ale systematycznie zwiększa się także liczba zachorowań na grypę - informował na początku października dr Paweł Grzesiowski, Główny Inspektor Sanitarny.

Jak pisaliśmy w tvn24.pl, do końca września przeciwko grypie zaszczepiło się ponad 700 tysięcy Polaków, głównie seniorów. Szczepienie zaleca się co roku, najlepiej przed szczytem zachorowań, ponieważ organizm potrzebuje około dwóch tygodni na wytworzenie ochrony. Zmniejsza ono przede wszystkim ryzyko ciężkiego przebiegu grypy i jej powikłań.

W sezonie 2026/2027 szczepienia przeciw grypie są bezpłatne dla dzieci i młodzieży do 18 lat (od ukończenia szóstego miesiąca życia), kobiet w ciąży i w okresie połogu oraz osób od 65. roku życia. Pozostali uprawnieni mogą skorzystać z 50-procentowej refundacji szczepionki. Bezpłatne są również szczepienia przeciwko COVID-19, dostępne w przychodniach POZ i uprawnionych aptekach. Na te szczepienia nie jest potrzebne e-skierowanie.

Których objawów po szczepieniu nie należy lekceważyć?

Ból w miejscu wkłucia, zmęczenie czy niewysoka gorączka to częste reakcje, które zwykle ustępują w ciągu kilku dni. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH-PIB przypomina jednak, że niektóre dolegliwości wymagają konsultacji lekarskiej lub pilnej pomocy.

• wysoka lub utrzymująca się gorączka, szczególnie z pogorszeniem samopoczucia,
• nagła, rozległa wysypka, zwłaszcza gdy towarzyszą jej inne objawy,
• duszności, obrzęk języka lub gardła - mogą świadczyć o anafilaksji i wymagają natychmiastowego wezwania pomocy pod numerem 112,
• drgawki, utrata przytomności lub zaburzenia świadomości - wymagają pilnej pomocy medycznej,
• długotrwały, nieutulony płacz dziecka, szczególnie z gorączką lub apatią,
• silne, nasilające się lub nietypowe dolegliwości, które nie ustępują.

PZH przypomina, że rozpoznanie niepożądanego odczynu poszczepiennego (NOP) należy do lekarza. Sam fakt wystąpienia objawów po szczepieniu nie oznacza jeszcze, że zostały one wywołane przez szczepionkę.