آغاز گرانی‌های ناشی از افزایش قیمت بنزین؛ تاب‌آوری جامعه تا کجاست؟

با گذشت کمتر از یک هفته از دو برابر شدن قیمت بنزین در ایران، موج افزایش قیمت کالاها در بازارهای مختلف، از اتومبیل تا موادغذایی، شکل گرفته است. کامران ندری، اقتصاددان، نسبت به تاب‌آوری جامعه در برابر تغییرات قیمتی ناشی از تصمیمات دولت هشدار داده است.

بنزین همواره به عنوان یک فاکتور اصلی در زنجیره تولید، توزیع و ارائه خدمات در ایران، و موثرترین عامل در هزینه حمل‌ و نقل، نقش ایفا کرده است و افزایش قیمت آن بطور مستقیم و غیرمستقیم بر افزایش قیمت همه کالاها و خدمات تأثیر می‌گذارد.

افزایش هزینه حمل‌ و نقل، جابجایی مواد اولیه، انتقال محصولات کشاورزی، توزیع کالا، خدمات شهری و حمل بار، در نهایت خود را در قیمت کالا‌های مصرفی مردم نشان خواهد داد و حتی محصولاتی مانند لبنیات، نان، میوه، مواد غذایی و سایر اقلام ضروری خانوار نیز از این چرخه تأثیر می‌پذیرند

دولت مسعود پزشکیان پس از ماه‌ها کشمکش، و تأیید و تکذیب، در نهایت قیمت بنزین را از هفته گذشته افزایش داد. نرخ سوم بنزین از بامداد سه‌شنبه ۱۷ شهریور با افزایش ۱۰۰ درصدی، از لیتری پنج هزار تومان به لیتری ۱۰ هزار تومان افزایش یافت.

بنزین در ایران با سه نرخ در سه سهمیه مختلف ماهانه ارائه می‌شود. نرخ ۱۵۰۰ تومانی، نرخ ۳۰۰۰ تومانی و نرخ سوم که اکنون به ۱۰ هزار تومان رسیده است. دو برابر شدن قیمت بنزین شوک بزرگی برای تولید و توزیع کالاها و ارائه خدمات به شمار می‌رود.

در روزهای گذشته نخستین آثار افزایش قیمت بنزین در افزایش قیمت‌ها در بازار اتومبیل نمایان شد. همزمان با اجرای طرح افزایش قیمت بنزین، انواع اتومبیل‌های موجود در بازار اتومبیل ایران با افزایش قیمت تا ۸۰۰ میلیون تومان طی یک روز روبرو شدند.

التهاب افزایش قیمت در دیگر بازارهای کشور نیز آغاز شده است. کارشناسان پیشتر نیز تأکید کرده بودند هرگونه سیاست اصلاح قیمت نیازمند یک مجموعه کامل و فراگیر شامل توسعه اتومبیل‌های دوگانه‌سوز، تقویت زیرساخت‌های سی‌ان‌جی (CNG)، حمل و نقل و توجه ویژه به صنایع و شفافیت در اطلاع‌رسانی است.

کامران ندری، اقتصاددان و تحلیلگر مسائل اقتصادی، معتقد است که اگر در مقایسه با سال ۱۳۹۸ به علت فشارهای اقتصادی و شرایط جنگی ماه‌های گذشته شاید مردم آمادگی سخت‌تر شدن شرایط اقتصادی را داشته‌اند و در نتیجه با افزایش قیمت بنزین اعتراضات سراسری مانند آبان ۹۸ رخ نداد اما مسئله اصلی این است که تاب‌آوری جامعه از نظر زمانی، مقدار افزایش و نحوه اجرای تصمیمات قیمتی تا چه میزان پایداری دارد.

او با بیان این انتقاد که «آمادگی زیرساختی برای جایگزین کردن بنزین ایجاد نشده است» توضیح داده: «طی سال‌های گذشته به دلیل ارزانی بنزین، مردم استفاده از سیستم‌های سی‌ان‌جی (CNG) را کنار گذاشتند. تغییر ساختار و بازگشت مجدد به سمت خودرو‌های دوگانه‌سوز فرآیندی هزینه‌بر و زمان‌بر است و یک‌باره اتفاق نمی‌افتد. مگر آنکه دولت مشوق‌های مالی و انگیزشی بسیار قوی ایجاد کند تا مردم حس کنند تغییر سوخت به لحاظ اقتصادی برایشان صرفه دارد.»

کامران ندری تأکید کرده: «در حال حاضر چنین مشوق‌هایی وجود ندارد و بسیاری از خودرو‌ها نیز اساساً امکان دوگانه‌سوز شدن ندارند. از طرفی مسئولان در حوزه گاز چشم‌انداز روشنی به مردم نمی‌دهند و حتی نرخ گاز نسبت به بنزین افزایش بیشتری داشته است. بطوری که گاز مایع کپسول‌های خانگی و گاز شهری در طول سال‌های گذشته به‌ صورت چراغ‌ خاموش با رشد شدید قیمتی مواجه شده‌اند.»

این اقتصاددان همچنین افزوده: «هر یک از حامل‌های اصلی انرژی، نهاده کلیدی تولید محسوب می‌شوند و افزایش قیمت آنها بر هزینه تمام‌شده زندگی و تولید اثر مستقیم دارد. وظیفه و مسئولیت اصلی دولت این است که دسترسی پایدار و با قیمت مناسب را برای واحد‌های تولیدی فراهم کند. متأسفانه هم‌اکنون نااطمینانی زیاد و عدم شفافیت کافی درباره برنامه‌های آتی حامل‌های انرژی وجود دارد.»

کامران ندری هشدار داده: «دولت در بسیاری از بخش‌ها که دست به تغییر قیمت می‌زند، به‌صورت چراغ‌خاموش حرکت می‌کند و دقیقاً مشخص نیست چه برنامه‌ای را دنبال خواهد کرد. این سطح از نااطمینانی، اظهار نظر دقیق کارشناسی را سخت می‌کند. چرا که ابتدا باید مصوبات کاملاً مشخص و شفاف شوند. قواعد اقتصادی حکم می‌کند که در شرایط فعلی، افزایش قیمت‌ها در بخش‌های دیگر رخ ندهد، اما دولت تحت فشار جنگ و محاصره تلاش می‌کند با کمترین تنش اجتماعی از این مرحله بگذرد.»

همانطور که این اقتصاددان توضیح داده افزایش قیمت بنزین در حالیست که در آنسو قیمت انواع کالاها و خدمات در ماه‌های گذشته با افزایش چشمگیری روبرو بوده و تورم عمومی اقتصاد به مرز ۹۰ درصد رسیده است.

از سوی دیگر شرایط جنگی، محدود شدن جریان تردد نفتکش‌ها و اختلال در نقل‌ و انتقالات مالی دسترسی به درآمدهای ارزی حاصل از نفت را پایین آورده و همین موضوع بیانگر سرعت بیشتر تروم فزاینده در ماه‌های آینده است.

مهمتر آنکه بشترین فشار ناشی از افزایش قیمت‌ها در بخش نیازهای ضروری و روزمرده و اقلام مصرفی سبد خانوار احساس می‌شود. داده‌های رسمی نشان می‌دهند در حالی که تورم عمومی اقتصاد ۹۰ درصد است، میانگین تورم اقلام خوراکی از مرز ۱۰۰ درصد عبور کرده و به رقم ۱۲۷ درصد رسیده است. در این میان روغن با ثبت تورم ۳۴۰ درصدی بیشترین افزایش قیمت را بین اقلام اساسی داشته است. میزان افزایش قیمت برنج خارجی در یک سال گذشته ۲۰۱ درصد بوده و این عدد برای مرغ به ۱۷۶ درصد رسیده است.

اکنون اثرات همزمان جنگ، محاصره دریایی، افزایش بنزین و رکود تورمی، بیش از پیش تصویری نگران‌کننده از قیمت کالاها در ماه‌های پیش رو ایجاد کرده است. همانطور که کامران ندری اشاره کرده، دولت نیز برنامه حمایتی مشخص و کارآمدی از اقشار آسیب‌پذیر ندارد. به بیان دیگر در حالی که هزینه خانوارها در پی گرانی کالاها و خدمات افزایش خواهد یافت، درآمدهای آنها نیز به علت کاهش ارزش پول ملی، بی‌ارزش‌تر شده و قدرت خرید خانوارها کاهش می‌یابد.

برآیند همه اینها، ناتوانی مردم در تأمین نیازهای ضروری، کوچکتر شدن سفره‌ها، و افزایش جمعیت فقیر در کشور است؛ موضوعی که به عقیده بسیاری از کارشناسان همچون آتش زیر خاکستر عمل می‌کند و هر لحظه می‌تواند خشم عمومی مردم را به خیابان‌ها منتقل کند.

در همین رابطه خبرگزاری «تسنیم» وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در مطلبی به دولت هشدار داده که «یکی از مهم‌ترین پیامد‌های احتمالی افزایش قیمت بنزین، افزایش نارضایتی‌های اجتماعی و صنفی است که با توجه به مطالعات و تجربه‌ای که در حوزه بحران‌های اجتماعی، سیاسی و امنیتی دارم، باید توجه داشته باشیم که بسیاری از بحران‌های اجتماعی لزوماً از یک موضوع بزرگ سیاسی آغاز نمی‌شوند؛ گاهی یک تصمیم اقتصادی یا معیشتی می‌تواند به عنوان محرک عمل کند و نارضایتی‌های انباشته‌شده در جامعه را فعال کند و هنگامی که یک جامعه با مجموعه‌ای از مطالبات، مشکلات اقتصادی و احساس فشار معیشتی مواجه است، یک تصمیم جدید می‌تواند نقش جرقه‌ای را ایفا کند که موجب هم‌افزایی مطالبات مختلف شود.»