Orki mają więcej neuronów. Dlaczego to my rządzimy?

Mózg Einsteina był mniejszy od przeciętnego, kaszalot ma większy od naszego, a orki mają więcej neuronów. Mimo to cywilizację zbudował człowiek. W programie "Didaskalia" dr Paweł Boguszewski z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN tłumaczy, co naprawdę czyni nasz mózg wyjątkowym i czego nauka wciąż o nim nie wie.

• Wielkość mózgu prawie nie wpływa na inteligencję. Według badań wyjaśnia ok. 6 proc. różnic, a mózg Einsteina ważył ok. 1200 g, czyli mniej niż przeciętny.
• Starzenie mózgu da się spowolnić, ale nie suplementami. Liczą się sen, dieta, różnorodny wysiłek umysłowy i kontakt z ludźmi. Samotność przyspiesza demencję.
• Nauka wciąż nie wie, czym jest świadomość. Dr Boguszewski uważa ją za funkcję mózgu, która nie przetrwa jego śmierci. Badania osób reanimowanych nie potwierdziły "wychodzenia z ciała".

Einstein, kaszalot i orki

Czy większy mózg oznacza większą inteligencję? U ludzi nie. Badania pokazały, że rozmiar mózgu wyjaśnia ok. 6 proc. różnic w inteligencji. - Znamy bardzo wiele przypadków ludzi o mniejszym mózgu, którzy byli wybitnymi jednostkami. Chociażby Albert Einstein. Miał mózg mniejszy niż przeciętnie, około 1200 g - mówi dr Boguszewski, kierownik Pracowni Metod Behawioralnych w Instytucie Nenckiego. Przeciętny ludzki mózg waży ok. 1350-1400 g.

Człowiek nie jest też rekordzistą. Największy mózg na Ziemi ma kaszalot, a orki mają więcej neuronów niż my, także w korze mózgowej. Mimo to wciąż po prostu pływają w oceanie. Zdaniem naukowca o naszej przewadze zdecydowało połączenie kilku cech: niezbyt duży, ale dobrze połączony mózg, sprawne dłonie, którymi zmieniamy otoczenie i bardzo bogate życie społeczne. Liczy się nie sama liczba komórek, lecz to, jak sprawnie komunikują się ze sobą różne obszary mózgu.

Nawet liczba neuronów okazała się mitem. Przez dekady powtarzano, że mamy ich 100 mld. Brazylijska neuronaukowczyni Suzana Herculano-Houzel sprawdziła, skąd się ta liczba wzięła, i policzyła je nowoczesną metodą. Wyszło ok. 86 mld. - Śmiano się, że zgubiliśmy dwa rezusy - żartuje dr Boguszewski.

Dlaczego aksolotlowi mózg odrasta, a nam nie

Rodzimy się z niemal wszystkimi neuronami, jakie będziemy mieć. Czy w dorosłym mózgu powstają nowe, wciąż nie wiadomo. Jeśli tak, to są tak nieliczne, że nie odbudują uszkodzeń. Tracimy za to dziesiątki tysięcy komórek nerwowych dziennie. Brzmi groźnie, ale żeby naturalny ubytek neuronów kory zaczął nam szkodzić, musielibyśmy żyć 200-300 lat.

Aksolotl, płaz zachowujący przez całe życie formę larwalną, potrafi odbudować nawet połowę mózgu. Człowiek nie, bo nowe neurony, które nie wiedzą, jak się połączyć, mogłyby bardziej zaszkodzić niż pomóc. Dr Boguszewski porównuje to do drużyny piłkarskiej. - Wyjmijmy trzech zawodników i wprowadźmy trzech, którzy nie wiedzą, o co chodzi, i chcą tylko złapać piłkę i ją przytulić. Drużyna powiedziałaby: dobra, usiądźcie sobie z boku, załatwimy to w mniejszym składzie - mówi. Dlatego dorosły mózg nie dokłada nowych komórek, tylko wzmacnia połączenia, które już ma.

Na starość nie ma superfoods

Nauka nie wie nawet, dlaczego się starzejemy. Geny wyznaczają granicę, u ludzi to ok. 120 lat, ale środowisko ma ogromny wpływ. Widać to po tym, jak w ostatnich dekadach wydłużyła się średnia długość życia. - Żadne suplementy, bo nie ma takich. Żadne superfoods, bo nie ma takich. Tylko to, co wiemy od setek lat: w zdrowym ciele zdrowy duch - podkreśla naukowiec. Czyli dobra dieta, sen, unikanie używek i nadmiernego stresu.

Drugi filar to aktywny mózg. Nie wystarczy samo sudoku, potrzebne są różnorodne wyzwania i kontakt z ludźmi, bo drugi człowiek to najbogatsze źródło bodźców. Jednym z czynników przyspieszających demencję i chorobę Alzheimera jest samotność. Liczą się nawet drobiazgi, jak nowa droga z przystanku do domu. Rutyna uspokaja, ale zbyt duże poczucie bezpieczeństwa usypia mózg.

Szczury się śmieją

Sam dr Boguszewski bada zachowanie myszy i szczurów, szukając u nich objawów chorób takich jak parkinson, alzheimer czy autyzm. Szczury komunikują się w ultradźwiękach: 22 kHz to sygnał alarmowy, 50 kHz to dźwięk zadowolenia, pojawiający się choćby podczas zabawy. - Tak, wiem, to szokuje. Ale jeżeli się je gilgocze po brzuszkach, one się śmieją - mówi naukowiec.

Chce sprawdzić, czy u zwierząt da się dostrzec zalążki świadomości. Uważa, że badamy je za mało, a ostatnie lata pokazały, że uczyć się od siebie potrafią nawet trzmiele. Być może więc klucz do zagadki ludzkiego umysłu leży nie w nas, tylko w klatce ze śmiejącym się szczurem.

Zobacz, o czym jeszcze rozmawiamy

• Czy ludzki mózg naprawdę się zmniejsza? Co czaszki naszych przodków mówią o ewolucji Homo sapiens?
• Który gatunek mógłby zbudować cywilizację zamiast człowieka? Kruki, orki, ośmiornice czy inne naczelne?
• Dlaczego mózg zużywa aż jedną piątą energii organizmu? Neuronaukowiec wyjaśnia, co otrzymujemy w zamian.
• Jak Iga Świątek trafia w piłkę? W jaki sposób mózg przewiduje wydarzenia i uzupełnia brakujące informacje?
• Co dzieje się w mózgu w chwili śmierci? Badania nad doświadczeniami z pogranicza życia i wychodzeniem poza ciało.

P. Pawłowski, oprac. V. Baran

Dziennikarka z wieloletnim doświadczeniem w mediach ogólnopolskich, od 2014 roku związana z redakcją Wirtualnej Polski. Odpowiada za przygotowanie treści z kraju i ze świata, relacjonując bieżące wydarzenia oraz rozmawiając z politykami i ekspertami.