Kobiety cztery razy w roku, mężczyźni sześć. Dlaczego dawców krwi potrzeba cały czas?

Kluczowe fakty:

• Ile jednostek krwi może być wykorzystane przy jednej operacji?
• Po oddaniu krew jest rozdzielana na na różne składniki, każdy o innymi terminie ważności. Jakie?
• Która grupa krwi jest najczęściej wykorzystywana, a która uznawana jest za uniwersalną?
• Gdzie trafia krew oddana dla wskazanego pacjenta?
• Jakie trzeba spełnić wymogi by zostać honorowym dawcą krwi?

Po ataku w Krakowie pojawiły się apele o oddawanie krwi dla poszkodowanych. To sytuacje takie jak masywny krwotok pokazują, jak wielkiego zapasu krwi i jej składników może w krótkim czasie potrzebować jeden pacjent.

Kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt jednostek

To, ile krwi będzie potrzebował pacjent, zależy przede wszystkim od rodzaju i rozległości obrażeń. Przy planowanym zabiegu kardiochirurgicznym zapotrzebowanie może być stosunkowo niewielkie. - Jeżeli mamy zabieg kardiochirurgiczny, jest on planowy, i nic się nie dzieje, wszystko zależy też od tego, jaką metodą jest wykonywana operacja, ale potrzebne są trzy jednostki, czasem dwie, czasem cztery - wyjaśnia w rozmowie z tvn24.pl dr n. med. Katarzyna Błaszkiewicz, kierownik Działu Krwiolecznictwa Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego Nr 4 w Lublinie, konsultantka wojewódzka w dziedzinie transfuzjologii klinicznej.

Zupełnie inaczej może wyglądać sytuacja pacjenta z raną postrzałową. - Kluczowe jest to, którędy przeszła kula i czy uszkodziła duże naczynia krwionośne. Jeżeli uszkodzone zostało duże naczynie krwionośne, krwotok jest gigantyczny i zużycie krwi to kilkanaście, nawet kilkadziesiąt jednostek - mówi lekarka.

Przy masywnym krwotoku podawana choremu krew może być ponownie tracona. Lekarze muszą więc uzupełniać jej składniki.

Już przy przetoczeniu ośmiu czy dziesięciu jednostek dochodzi do całkowitej wymiany krwi krążącej w organizmie. Przy masywnych transfuzjach kilkanaście osób może stać za tym [oddać krew], żebyśmy mogli przetoczyć pacjentowi koncentrat krwinek czerwonych.

dr n. med. Katarzyna Błaszkiewicz, kierownik Działu Krwiolecznictwa Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego Nr 4 w Lublinie, konsultantka wojewódzka w dziedzinie transfuzjologii klinicznej.

Pacjent nie dostaje po prostu "worka krwi"

Koncentrat krwinek czerwonych to tylko jeden ze składników, które mogą być potrzebne pacjentowi. - Dawca oddaje krew pełną, jednak później jest ona rozdzielana na poszczególne elementy: koncentrat krwinek czerwonych, osocze i płytki - mówi dr Błaszkiewicz.

Każdy z tych składników pełni inną funkcję i wymaga innych warunków przechowywania. - Koncentrat krwinek czerwonych jest przechowywany w temperaturze od dwóch do sześciu stopni Celsjusza, osocze świeżo mrożone w temperaturze minus 18 stopni i niższej, a płytki w temperaturze pokojowej. Lekarz podaje więc pacjentowi ten składnik, którego organizm potrzebuje - tłumaczy lekarka.

Przy niedoborze erytrocytów może to być koncentrat krwinek czerwonych. Przy niedoborach czynników krzepnięcia podaje się osocze, a jeśli problemem jest mała liczba płytek lub zaburzenia ich funkcji, potrzebny może być koncentrat krwinek płytkowych.

Inaczej sytuacja wygląda przy masywnym krwotoku. - Nie ucieka nam tylko sama masa erytrocytarna, czyli krwinki czerwone. Ucieka wszystko, cała pełna krew. Jeżeli mamy krwotok, uzupełniamy wszystko - tłumaczy dr Błaszkiewicz.

Krwinki 42 dni, płytki zaledwie kilka

Skoro krew jest tak cenna, dlaczego nie pobrać jej bardzo dużo wtedy, gdy dawców jest wielu, i nie stworzyć zapasu na rok czy dwa? Nie pozwalają na to właściwości poszczególnych składników.

Komórkowe składniki krwi to komórki, które żyją i muszą później spełnić konkretną funkcję w organizmie biorcy. Koncentrat krwinek czerwonych, przechowywany w stosowanym obecnie płynie konserwującym, zachowuje ważność przez 42 dni.

dr n. med. Katarzyna Błaszkiewicz, kierownik Działu Krwiolecznictwa Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego Nr 4 w Lublinie, konsultantka wojewódzka w dziedzinie transfuzjologii klinicznej na Lubelszczyźnie.

Jeszcze większym wyzwaniem są płytki krwi. - Płytki krwi mają pięć dni terminu przydatności, a do siedmiu dni w przypadku dodatkowych badań bakteriologicznych - mówi dr Błaszkiewicz. Dłużej można przechowywać zamrożone osocze.

Istnieje również możliwość zamrożenia koncentratu krwinek czerwonych i przechowywania go przez wiele lat, ale stosuje się ją tylko w wyjątkowych przypadkach. Dotyczy to między innymi pacjentów z bardzo rzadkimi cechami krwi, dla których niezwykle trudno znaleźć zgodnego dawcę. - W rutynowym postępowaniu absolutnie się tego nie robi - podkreśla lekarka.

Która krew jest uniwersalna?

Nie wszystkie grupy krwi występują w populacji równie często. Jak mówi dr Błaszkiewicz, najczęstsza jest grupa A Rh+, natomiast rzadsze są grupy Rh ujemne. Szczególne znaczenie ma 0 Rh-.

0 Rh- to uniwersalna grupa krwi. Taką krew możemy przetoczyć pacjentowi niezależnie od tego, jaką ma grupę.

dr n. med. Katarzyna Błaszkiewicz, kierownik Działu Krwiolecznictwa Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego Nr 4 w Lublinie, konsultantka wojewódzka w dziedzinie transfuzjologii klinicznej na Lubelszczyźnie.

Z drugiej strony osoba z grupą 0 Rh- ma znacznie bardziej ograniczony wybór, kiedy sama potrzebuje czerwonych krwinek.

Oddaję krew "dla kogoś". Czy do niego trafi?

Przy ciężkich zachorowaniach czy innych nagłych zdarzeniach często pojawiają się apele o oddawanie krwi ze wskazaniem konkretnego pacjenta. - Dawcy oddają krew na nazwisko. Niemniej jednak ta krew na nazwisko nie idzie dla tego konkretnego pacjenta - tłumaczy dr Błaszkiewicz. Po wykonaniu badań i dopuszczeniu do użytku składniki mogą trafić do banku krwi i zostać wydane innemu potrzebującemu pacjentowi. Sytuacja może wyglądać inaczej, jeżeli odpowiedniej krwi brakuje, a donacja jest zgodna z krwią wskazanego pacjenta.

Jeszcze bardziej szczególnym przypadkiem są osoby, dla których ze względu na obecność określonych przeciwciał niezwykle trudno dobrać zgodną krew. Wtedy odpowiedniego dawcy można szukać także wśród członków rodziny. - Jeżeli pacjent nie ma antygenu, który posiada większość populacji, być może ktoś z jego rodziny również takiego antygenu nie ma - wyjaśnia lekarka.

W wyjątkowych sytuacjach pacjent może też oddać krew dla samego siebie. Dr Błaszkiewicz wspomina przypadek ciężarnej pacjentki, dla której znalezienie zgodnej krwi było tak trudne, że sama oddawała ją dla siebie i dziecka.

Przyszedł oddać krew. Dowiedział się o zakażeniu

Podczas standardowej donacji pobiera się około 450 ml krwi pełnej. To jedna jednostka. - Zanim jednak będzie mogła zostać wykorzystana, poddawana jest badaniom. Sprawdzana jest między innymi pod kątem serologicznym i zakażeń. Jeżeli nie ma braków, to następnego dnia krew, która dzisiaj została oddana, może iść do użytku - mówi dr Błaszkiewicz.

Może się zdarzyć, że dawca czuje się zdrowy, pomyślnie przejdzie kwalifikację, a dopiero badanie pobranej krwi ujawni zakażenie, o którym wcześniej nie wiedział. - Każdy dawca jest najpierw kwalifikowany do oddania krwi. Natomiast dopiero po oddaniu wykonywane są badania wirusologiczne - tłumaczy dr Błaszkiewicz.

Jeżeli jedno z obowiązkowych badań daje wynik dodatni, jest on ponownie sprawdzany. Po potwierdzeniu dawca zostaje wezwany do regionalnego centrum. - Zostaje poinformowany przez lekarza o tym, że wykryto u niego taki patogen, dostaje wynik i informację, co powinien zrobić i gdzie się zgłosić - mówi lekarka. Pobrana krew zostaje wówczas zniszczona. Takie przypadki się zdarzają.

O wszystkich wirusach, które mamy w sobie, nie wiemy. Wirusowe zapalenie wątroby typu C może na początku nie dawać żadnych objawów. Bywało, że u dawców właśnie przy rutynowych badaniach wykrywano zakażenie, o którym wcześniej nie wiedzieli.

dr n. med. Katarzyna Błaszkiewicz, kierownik Działu Krwiolecznictwa Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego Nr 4 w Lublinie, konsultantka wojewódzka w dziedzinie transfuzjologii klinicznej na Lubelszczyźnie.

Kobiety cztery razy, mężczyźni sześć

Dawcą może zostać osoba, która spełnia wymagania dotyczące wieku (od 18 do 60 lat, lub 65 lat gdy nie jest się dawcą pierwszorazowym) i stanu zdrowia oraz pomyślnie przejdzie kwalifikację.

W przypadku krwi pełnej częstotliwość donacji różni się u kobiet i mężczyzn.

Mężczyźni mogą oddawać krew pełną co dwa miesiące, czyli sześć razy w roku, kobiety cztery razy w roku. Jest to związane między innymi z tym, że kobiety miesiączkują, więc utrata krwi jest u nich większa. Podczas samej menstruacji występuje czasowe przeciwwskazanie do oddawania krwi.

dr n. med. Katarzyna Błaszkiewicz, kierownik Działu Krwiolecznictwa Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego Nr 4 w Lublinie, konsultantka wojewódzka w dziedzinie transfuzjologii klinicznej na Lubelszczyźnie.

Inaczej wygląda pobieranie poszczególnych składników. Jak mówi ekspertka, jeżeli pozwalają na to wyniki i stan zdrowia dawcy, płytki metodą aferezy (od dawcy pobierany jest tylko potrzebny składnik krwi, np. płytki, a pozostałe składniki wracają do jego organizmu) można oddawać co 28 dni, zarówno w przypadku kobiet, jak i mężczyzn. Osocze może być pobierane częściej, nawet co dwa tygodnie.

Każdy dawca przechodzi jednak kwalifikację. Infekcja może oznaczać czasową dyskwalifikację, a niektóre ciężkie, przewlekłe choroby, w tym onkologiczne, mogą wykluczać możliwość oddawania krwi na stałe.

Zapas może spaść do krytycznego poziomu

Każdy szpital określa, jaki minimalny zapas poszczególnych składników powinien utrzymywać. Zależy to między innymi od profilu placówki i tego, ile krwi zużywa. - Codziennie rano bank krwi robi przegląd: ile jednostek ma na stanie, ile potrzebuje. Składa zamówienie zbiorcze do Regionalnego Centrum Krwiodawstwa i otrzymuje krew - opisuje dr Błaszkiewicz.

Czy zdarzają się momenty, kiedy zapasy spadają do krytycznego poziomu? - Tak, zdarzają się - zaznacza lekarka. Regionalne centra starają się jednak nie dopuścić do całkowitego braku konkretnej grupy. Kiedy zapasy spadają, mobilizują dawców, organizują dodatkowe akcje poboru i korzystają z mobilnych punktów.

Jest jeszcze jedno zabezpieczenie. Regionalne centra między sobą współpracują. Jeżeli w danym centrum nie ma krwi, a jest potrzeba, zwraca się ono do innych.