نسخه چینی برای اقتصاد جنگزده؛ تهران از تجربه پکن چه میخواهد؟
«مسعود پزشکیان»، رییسجمهور، روز ۲۴ آبان از استانداران و مدیران دستگاههای اجرایی خواست کتابی از «شی جینپینگ»، رییسجمهور چین، را که در مورد رهایی از فقر است بخوانند. خبرگزاری «تسنیم» این توصیه را تأکیدی بر بهرهگیری از تجربه چین در مبارزه با فقر و تبدیلشدن به یک قدرت بزرگ اقتصادی خواند. همان روز «اسماعیل بقایی»، سخنگوی وزارت امور خارجه، چین و روسیه را «شرکای راهبردی» ایران نامید. پنج روز پیشتر نیز «محمدباقر قالیباف»، رییس مجلس و نماینده ویژه جمهوری اسلامی در امور چین، در یادداشتی برای پایگاه دفتر رهبری نوشته بود که رهبر جمهوری اسلامی دستور دادهاند رابطه با چین اولویت سیاست خارجی ایران باشد. وی بعدتر گفت نباید رابطه بین دو کشور «توافقات تشریفاتی» محدود بماند.
این تاکیدها در تهران در شرایطی بیان میشود که پکن خود را برای میزبانی رییس جمهور آمریکا آماده میکند. «دونالد ترامپ»، پنجشنبه ۲۸ آبان در حاشیه اجلاس آپک با شی و «ولادیمیر پوتین»، رییسجمهور روسیه، دیدار خواهد کرد و به گفته مقامهای آمریکایی، جنگ ایران در دستور این گفتوگوست. سفیر آمریکا در چین پیشتر گفته بود ترامپ به پکن پیشنهاد کرده بخشی از نفت وارداتی ایران را با نفت آمریکا جایگزین کند. «حشمتالله فلاحتپیشه»، رییس پیشین کمیسیون امنیت ملی مجلس، برخلاف «امیدواران خدایان شرقی» نوشت ایران در این میز، بخشی از معامله سه رهبر خواهد شد. در حالی که قالیباف از چین برای ایجاد معماری جدید منطقهای دعوت میکند، در تهران برخی نگران وفاداری چین هستند و برخی دیگر این کشور سرمشقی برای اداره کشور میدانند. اما پرسش این است که مقامهای جمهوری اسلامی دقیقاً چه چیزی را از تجربه چین میخواهند بیاموزند؟
چرا پزشکیان این کتاب را پیشنهاد میکند؟
روز ۲۴ آبان پزشکیان در مراسم گرامیداشت روز کتاب گفت: «در هفته گذشته دو یا سه کتاب مطالعه کردهام که یکی از آنها کتاب «برخاستن از فقر» بود و به موضوع حل مشکلات مردم میپرداخت. به همه استانداران و مدیران دستگاههای اجرایی توصیه میکنم حتما این کتاب را مطالعه کنند؛ چرا که نگاهی واقعبینانه برای خروج از مشکلات، مدیریت مسایل و رفع کاستیها ارایه میدهد.»
توصیه پزشکیان به خواندن کتابی درباره فقرزدایی در شرایطی مطرح میشود که اقتصاد جنگزده ایران به رکود تورمی دچار است. تولید کوچک میشود و قیمتها همزمان بالا میروند. بانک جهانی در گزارش اخیر خود، رشد منفی ۷٫۷درصدی تولید ناخالص داخلی و کسری مالی دولت معادل ۵٫۸درصد تولید ناخالص داخلی را برای سال جاری پیشبینی کرده است. این دو رقم دو سوی یک گرهاند. کوچکشدن تولید هم درآمد خانوارها را کم میکند و هم پایه مالیاتی دولت را. کسری بودجهای که از این راه پدید میآید، با چاپ پول پر میشود که خود به تورم دامن میزند. به این ترتیب دولت عملا به جای حمایت از معیشت مردم حمایت کند، آن را بیشتر تخریب میکند.
تورم حفظ سطح زندگی را دشوارتر کرده است. مرکز آمار اعلام کرد که تورم نقطهبهنقطه مهر ۸۸٫۷ درصد و تورم نقطهبهنقطه گروه حملونقل ۱۲۸ درصد بود؛ قیمت خوراکیها، آشامیدنیها و دخانیات نیز فقط نسبت به ماه قبل ۲٫۴ درصد افزایش یافت. برای خانواری که حقوق یا مستمریاش همپای قیمتها افزایش نمییابد، این روند امکان انتخاب میان مخارج ضروری را محدود میکند.
گسترش فقر، محصول اصلی این وضعیت است. مرکز پژوهشهای مجلس، نرخ فقر سال ۱۴۰۵ را ۴۱ درصد عنوان کرده که با تداوم روند موجود، این نرخ تا سال ۱۴۰۷ به ۴۵٫۵ درصد خواهد رسید. این اعداد در کنار شاخص فلاکت، از محرومیت بخش بزرگی از جامعه از حداقلهای زندگی حکایت دارد.
حمایت غذایی از بیش از ۳۴۷ هزار کودک شناساییشده با سوءتغذیه، شاهد تازهتری از این وضعیت است که وزارت رفاه در آبان از آن خبر داد. این عدد شمار مشمولان برنامه حمایتی است، نه کل کودکان دچار سوءتغذیه؛ اما نشان میدهد فشار معیشتی به تامین غذای ضروری کودکان نیز رسیده است.
اشتغال، راه مطمئنی برای جبران این فشار نیست. معاون اشتغال وزارت کار در پنجم آبان هشدار داد که اگر اقتصاد سال را با رشد منفی هفت تا هشت درصد پایان دهد، احتمال حذف ۱٫۲ تا ۱٫۴ میلیون شغل وجود دارد. این پیشبینی مشروط را نباید شمار قطعی شغلهای ازدسترفته دانست؛ بااینحال، هشدار آن روشن است: حمایت از معیشت بدون جلوگیری از تعطیلی بنگاهها دشوار خواهد بود.
در چنین شرایطی، انتظار پزشکیان از مدیریت را میتوان از سخنان یازدهم آبان او فهمید. او گفت استانداران منتظر بخشنامه نمانند، هماهنگی ایجاد کنند و مانع توقف تولید شوند. این تاکید، نیاز به اختیار محلی، اولویتبندی و پیگیری اجرا را نشان میدهد و حکایت از دشوار شدن کنترل دولت بر امور جزیی دارد.
از این منظر، توصیه کتاب «برخاستن از فقر» نوشته شی جینپینگ به استانداران و مدیران اجرایی را میتوان دعوت به آموختن روش استفاده از امکانات محلی فهمید. به ویژه که پزشکیان در سخنرانی اخیر خود تاکید کرد: «ما باید مشکلات مردم را حل کنیم».
جینپینگ در کتابش چه میگوید؟
کتاب «برخاستن از فقر» مجموعهای از ۲۹ سخنرانی، گزارش و نوشته شی جینپینگ در سالهای ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۰ است؛ دورهای که او دبیری کمیته حزب کمونیست در منطقه نینگده استان فوجیان چین را بر عهده داشت. کتاب نخستینبار در ژوئیه ۱۹۹۲ در چین منتشر شد و بعدها به زبانهای دیگر ترجمه شد؛ ترجمه فارسی آن نیز سال گذشته منتشر شد. این اثر بیش از آنکه رسالهای نظری درباره فقر باشد، سندی عملی و مدیریتی از مواجهه یک مسوول محلی با فقر، ضعف زیرساختها و نیاز به توسعه منطقهای است.
فقرزدایی در این کتاب پیش از هر چیز مسالهای اقتصادی است، اما در چارچوب اقتصاد سوسیالیستی دهه ۱۹۸۰ چین. شی در فصل بیستوسوم مینویسد «توسعه اقتصاد کالایی سوسیالیستی، راه بنیادی خروج نینگده از فقر است.» اقتصاد کالایی در ادبیات آن روز حزب کمونیست یعنی تولید برای مبادله به جای تولید برای مصرف خانوار، نه اقتصاد بازار. شی آن را با غلبه مالکیت عمومی و اصل «به هر کس به اندازه کارش» تعریف میکند و اصطلاح «اقتصاد بازار سوسیالیستی» چند ماه پس از انتشار کتاب رسمی شد. این سخنرانیها در دوره انقباض پس از داغشدن اقتصاد و تورم ۱۹۸۸ ایراد شدهاند. شی امید به پروژههای بزرگی را که «یکشبه» عقبماندگی را از میان ببرند رد میکند و راه درست را آغاز از واقعیت منطقه، بهرهگیری از امکانات موجود و ساختن گامبهگام کشاورزی و زیرساخت میداند. پیشرفت مادی و فرهنگی نیز در نگاه او «دو روی یک سکه» است. با این تفاوت که فرهنگ در این کتاب فقط آموزش نیست و پاککردن «رسوبات جامعه کهن» و ارتقای آگاهی اخلاقی را هم در بر میگیرد، چون به تصریح او توسعه تولید کالایی مساله فقر را خودبهخود حل نمیکند.
اتکا به امکانات محلی یعنی آنچه منطقه دارد به درآمد تبدیل شود. شی در فصل هجدهم مینویسد «منابع طبیعی تنها پس از پیوند خوردن با بازار به منابع اقتصادی تبدیل میشوند.» یعنی کوه و دریا و جنگل بهتنهایی ثروت نیستند. وقتی ثروت میشوند که محصولشان آماده فروش شود و خریدار پیدا کند. «کشاورزی گسترده» هم یعنی کشاورزی، جنگلداری، دامداری و ماهیگیری به کارخانه و بازار وصل شوند.
انسان در این طرح به دو چیز نیاز دارد، مهارت و باور به توانایی خودش. شی در فصل اول مینویسد «مناطق فقیر نباید آرمانهای فقیرانه داشته باشند» و رضایت به فقر، چشمانتظاری برای کمک دولت و انداختن تقصیر به گردن دیگران را کنار میگذارد. اما باور جای آموزش را نمیگیرد. به گفته او در فصل بیستوششم، اقتصاد به فناوری بسته است، فناوری به نیروی کاردان و نیروی کاردان به آموزش. پس منطقه فقیر نمیتواند آموزش را به روز ثروتمندشدن واگذارد. سوادآموزی و آموزش فنی باید به کار و تولید بهتر برسند. شناخت تاریخ منطقه هم به مردم اعتمادبهنفس میدهد.
کتاب برای مدیران معیار سادهای دارد. شی در فصل ششم مینویسد: «یک مقام اداری، بهویژه مقام حزبی، تنها یک هدف دارد، سودرساندن به مردم.» مدیر باید به جای نامه و جلسه به روستاها و خانهها برود، زندگی مردم را ببیند و نقدشان را بشنود. پاکدستی هم با موعظه به دست نمیآید و قاعده و نظارت بر قدرت میخواهد. در روستا، سازمان حزب خانوارها را برای تولید دور هم جمع میکند. مدیر هم نباید دنبال نام خودش باشد، چون ثمره کارش ممکن است در دوره دیگری دیده شود.
برای اینکه همه این کارها با هم پیش برود، شی از «همسرایی اقتصادی» میگوید. دستگاهها باید یک آهنگ بزنند و رهبر این گروه کمیته حزب و دولت است. اقلیتها هم باید در این مسیر باشند، با مدیران بومی و احترام به زبان و آدابشان، چون به گفته شی بیتوجهی به آنها به ناآرامی میانجامد. کنگره محلی خلق بر اجرای تصمیمها نظارت میکند و اتحادیه جوانان برای جوانان روستا راه کار و درآمد پیدا میکند. اما همه این نظارتها درون حزب است. شی کنگره خلق را «نظام سیاسی بنیادی» چین میداند و میگوید عزل و نصب مسوولان باید زیر نظر حزب بماند. در پیام خداحافظی هم که میگوید «وحدت از راه نقد تقویت میشود»، مقصودش نقد و خودانتقادی درون گروه رهبری است نه همه مردم. پیام آخر کتاب این است که کار باید با رفتن یک مدیر متوقف نشود.
چرا مدل توسعه چین برای جمهوری اسلامی جذاب است؟
چین برای جمهوری اسلامی پاسخی به یک دوراهی قدیمی است. حکومتی که مشروعیت انقلابیاش فرسوده میشود، چگونه میتواند بیآنکه قدرت را باز کند، مشروعیت تازهای بسازد؟ حزب کمونیست چین همین راه را رفت. به روایت «امیر طاهری»، روزنامهنگار، حکومت کمونیستی چین پس از ازدست دادن مشروعیت انقلابی، منبع تازهای از مشروعیت را با موفقیت اقتصادی و بالا رفتن چشمگیر سطح زندگی صدها میلیون نفر ساخت.
این جاذبه نخستین بار پس از جنگ با عراق خود را نشان داد. «اکبر هاشمی رفسنجانی»، رییسجمهور وقت، ایده تقلید از الگوی چین را در دهه ۱۳۷۰ مطرح کرد. شاه وعده «ژاپن دوم» داده بود و رفسنجانی وعده «چین دوم» داد. دولت سازندگی دنبال الگویی بود که بازسازی را با حفظ نظام سیاسی جمع کند. چین فقط الگو نبود بلکه میتوانست سپر امنیتی و سیاسی نیز باشد.
«سیدعلی خامنهای» رهبر پیشین جمهوری اسلامی، در بهمن ۱۳۹۴ چین را کشوری «مستقل و قابل اطمینان» خواند و از همکاری راهبردی حمایت کرد. جاذبه چین برای او فقط به کارآمدی اقتصادی آن محدود نبود؛ تهران چین را شریکی برای کاهش آسیبپذیری در برابر غرب نیز میدید.
تجربه چین ترکیبی از اصلاحات کشاورزی، گسترش بازار، سرمایهگذاری خارجی، صنعت صادراتی، آموزش و زیرساخت بوده است؛ همراه با دولتی که منابع را بسیج میکند و حزبی که انحصار سیاسی خود را حفظ کرده است. بنابراین، تقلیل این تجربه به «دولت قدرتمند» بخش مهمی از سازوکار رشد آن را حذف کرد اما این نکتهای بود که جمهوری اسلامی از چین عمدتا دولتی قوی را تبلیغ کرد.
چین در واقع راهی در اختیار حکومت قرار میداد که بدون توسعه سیاسی کار خود را پیش ببرد و برخی آن را در خوشبینانهترین شکل، در قالب ایده اصلاحات کنترل شده تئوریپردازی کردند. «حسین مقصودی»، نماینده ادوار مجلس، نیز از تجربه چین برای مطالبه اصلاحات از بالا، آشتی داخلی و شایستهسالاری استفاده میکرد. اما «محمد باهارون»، پژوهشگر موسسه خاورمیانه، معتقد بود تهران در چین راهی برای آغاز آزادسازی اقتصادی بدون پذیرفتن اصلاحات سیاسی موازی میبیند.
در سالهای گذشته، پژوهشگرانی نیز از ناکارآمدی الگوبرداری از چین گفتهاند. پژوهش «امکانسنجی الگوبرداری ایران از مدل توسعه اقتصادی چین» بر موانعی در داخل ایران چون وابستگی نفتی، ضعف نهادها، بیثباتی مقررات و تحریم تأکید میکند که امکان همراهی با الگوی چینی را زیر سوال میبرد. مقاله تفاوت تعیینکننده را در این میداند که اقتصاد چین با اقتصاد آمریکا و اروپا پیوند خورده است و مقررات آنها را پذیرفته است و ایران نمیتواند بدون حل معضلاتش با غرب چنین کاری را انجام دهد.
میتوان گفت جاذبه چین برای جمهوری اسلامی سه لایه دارد. نخست رفاه بدون گشایش سیاسی. دوم توسعه بدون غربی شدن. سوم شریکی که از تحریم نمیهراسد. اما این جاذبه یک پرسش را بیپاسخ میگذارد. چین ثروتش را از پیوند با بازار غرب ساخت، چیزی که ایرانِ سالهاست از آن محروم است.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.