The Daily Newsstand · Free, Always
Sunday, November 22, 2026

Skrajna prawica podbija Europę. Ekspert: jest już za późno

Translate

Piotr Gruszka: Skrajna prawica rośnie w siłę w całej Europie. Co tak naprawdę napędza ten marsz?

Dr Arkadiusz Nyzio: Nie ma jednej przyczyny. To splot wielu okoliczności. Na pewno sprzyja temu popularność problematyki migracyjnej. Mamy też do czynienia z kryzysem zaufania do instytucji publicznych i rozczarowaniem elitami. Rola mediów społecznościowych jest także nie do przecenienia. Nie tyle jako główna przyczyna, ile jako wygodna platforma, za pomocą której można rozpowszechniać skrajne treści.

Przed laty również mieliśmy do czynienia z postawami skrajnymi, ale były one kultywowane w niewielkich, hermetycznych grupach, które miały ograniczone możliwości komunikowania się ze sobą. Dziś znacznie łatwiej odnaleźć w sieci ludzi podobnie myślących. W takich środowiskach często pojawia się zjawisko "komory echa".

Na czym ono polega?

Na tym, że poglądy, także te skrajne, wzajemnie się wzmacniają, nakręcają i uprawomocniają. Nagle okazuje się, że nasze przekonania nie są czymś egzotycznym. Są inni, którzy myślą podobnie, a czasem jeszcze bardziej radykalnie. Głosy z zewnątrz do takiej grupy nie docierają lub są ignorowane.

Do tego dochodzą problemy gospodarcze i różne wymiary wykluczenia społecznego. Nie ma więc jednej odpowiedzi. Wszystkie te kwestie wzajemnie na siebie oddziałują.

Co było pierwsze: wyborcy przesunęli się na prawo czy partie nauczyły się wykorzystywać ich lęki?

Oba procesy dzieją się równolegle. Jeśli chodzi o komunikację polityczną, ogromną rolę odgrywają media społecznościowe. Sprzyjają komunikatom, które poniosą się jak najdalej, zbiorą najwięcej "podań" i "polubień". Wiadomo, co się klika: to, co jest kontrowersyjne, ostre i jednoznaczne. Bardzo trudno formułować złożone diagnozy dotyczące spraw społecznych, politycznych czy gospodarczych w komunikacji, która rządzi się logiką nagłówków i głośnych fraz. Dochodzi więc do spłycenia, uproszczenia, zwulgaryzowania i hiperbolizacji przekazu. Partie również prowadzą często nieodpowiedzialną politykę komunikacyjną, chcąc zdobyć poparcie.

Nie można jednak zrzucić wszystkiego na internet czy kierujących się logiką "lajków" polityków. Mamy realne problemy: wykluczenie i nierówności społeczne, niepewność co do przyszłości, ciągłe kryzysy, wstrząsy i afery. Świat wpływa na wyborców, a politycy próbują zarządzać tymi emocjami, czasami przyczyniając się do ich eskalacji.

"Narracje o mrocznych siłach"

Kiedy Europa stała się bardziej podatna na radykalizację?

To wieloletni proces, ale wskazałbym dwie szczególnie ważne cezury, czyli pandemię koronawirusa i wojnę w Ukrainie. Zwłaszcza w pierwszej fazie pandemii obserwowaliśmy wyraźny wzrost popularności teorii spiskowych i postaw skrajnych. Na wielką skalę pojawił się dyskurs antynaukowy, ogromną popularność zdobyły spiskowe interpretacje dotyczące szczepionek i słowo "plandemia". Potem przyszła regularna wojna w Ukrainie i również pojawiły się narracje o mrocznych siłach, które mają nie informować nas o tym, co naprawdę się wydarzyło. Do tego dochodzi sztuczna inteligencja, która może być użytecznym narzędziem przetwarzania informacji, ale jednocześnie ułatwia prowadzenie dezinformacji.

Pandemia była wydarzeniem szczególnym. Dla praktycznie wszystkich — poza specjalistami — była ogromnym szokiem i wstrząsem. W takich sytuacjach ludzie poszukują w świecie, który nagle stał się nieprzewidywalny, czegoś uchwytnego i czytelnego. Naukowcy oferowali odpowiedzi złożone: splot wielu okoliczności, prawdopodobieństwo, wcześniejsze prognozy. Interpretacje spiskowe dawały odpowiedź prostą. I właśnie dlatego zyskały popularność.

Trzeba też pamiętać o państwach, na czele z Rosją, którym zależy na rozpowszechnianiu skrajnych treści, obfitujących w fake newsy, podminowujących zaufanie do państwa i wzmacniających antagonizmy międzygrupowe. Nie jest przypadkiem, że wiele internetowych kont, które w dobie pandemii rozpowszechniały treści antyszczepionkowe, po 2022 r. zaczęło "specjalizować się" w przekazach antyukraińskich.

Kto właściwie jest dziś "skrajną prawicą"?

Dobre pytanie, nie mamy jednej, przekonującej definicji. W literaturze przedmiotu skrajną prawicę dzieli się na radykalną i ekstremistyczną. Ta pierwsza generalnie akceptuje zasadniczą część reguł gry w demokracji. Często jest natywistyczna, populistyczna, antyestablishmentowa czy w jakimś zakresie antysystemowa, ale zamierza osiągać swoje cele polityczne w granicach demokracji. Natomiast prawica ekstremistyczna walczy nie tylko ze społeczno-polityczno-gospodarczym rezultatem tych reguł, ale z samymi regułami. Innymi słowy, nie tyle kwestionuje istotne elementy demokracji liberalnej, takie jak prawa mniejszości, co odrzuca demokrację jako formę ustrojową. Nie oznacza to, że nie bierze udziału w wyborach, co obrazuje chociażby przykład niemieckiej Die Heimat.

Ale mówiąc szczerze, ta taksonomia średnio mnie przekonuje.

Dlaczego?

Nie jestem ani historykiem idei, ani filozofem, a praktyka państw europejskich pokazuje, że struktury państwowe, sądy czy służby specjalne mają problem ze zgodnym postawieniem granicy między jednym a drugim. Jeśli, przykładowo, ktoś nawołuje do powieszenia polityka odpowiedzialnego za lockdown, ale jednocześnie startuje w wyborach i akceptuje ich wynik, to jest radykałem czy ekstremistą? Te pojęcia w debacie publicznej stają się również etykietami i służą rywalizacji politycznej.

Gdzie w Europie skrajna prawica stała się realną siłą polityczną?

W zależności od przyjętej klasyfikacji mamy reprezentację tych partii w parlamentach 25 państw Unii Europejskiej. Tylko w dwóch państwach członkowskich nie ma takich partii w parlamencie (Irlandia i Malta). Jeśli pójdziemy tropem międzynarodowego projektu naukowego PopuList, otrzymamy ponad 40 ugrupowań tego rodzaju mających reprezentację parlamentarną w państwach UE. Część przypadków ma przy tym charakter graniczny, trudny do sklasyfikowania. Biorąc pod uwagę ostatnie wybory, w 31 państwach europejskich prawie co czwarty wyborca głosuje na partie skrajnie prawicowe. Na przestrzeni trzech dekad poparcie dla nich wzrosło blisko pięciokrotnie.

Jeżeli spojrzymy na największe obecnie ugrupowania z tego nurtu w UE, to w tym gronie według PopuList znajdziemy austriacką FPO, słoweńską SDS, włoskich Fratelli d'Italia, niemiecką AfD, francuskie Zjednoczenie Narodowe oraz partie z Węgier (Fidesz), Portugalii (Chega) i Finlandii (Perussuomalaiset). Według moich obliczeń wymienione partie zajmują ponad 20 proc. miejsc w jednoizbowym parlamencie lub izbie niższej. Szczególnie interesujący jest przykład niemiecki, gdzie trwa spór, czy BfV, wewnętrzna służba specjalna, miała prawo uznać AfD jako całość za ugrupowanie o potwierdzonym charakterze prawicowo-ekstremistycznym. W marcu 2027 r. sąd w Kolonii będzie się nad tym głowił.

Pojawia się też pytanie o klasyfikację Prawa i Sprawiedliwości, analogiczne do przypadku słoweńskiej SDS. Pamiętajmy, że profil partii zmienia się w czasie. W PopuList i części literatury politologicznej inaczej klasyfikowane jest PiS sprzed 2015 r., a inaczej po 2015 r. — już jako partia far-right.

"Ten świat najczęściej nie istniał poza naszymi wyobrażeniami"

Dlaczego skrajna prawica tak często gra przeciwko Brukseli? Czy jej celem rzeczywiście jest wyjście z Unii?

Niekoniecznie. To jest stopniowalne. Nie zawsze chodzi o wystąpienie z Unii Europejskiej. Często chodzi raczej o jej zasadniczą przebudowę. Jednym z najważniejszych wehikułów tej narracji jest nostalgia i budowanie opowieści o możliwości powrotu do pięknego świata. Problem w tym, że ten świat najczęściej nie istniał poza naszymi wyobrażeniami. To jest idealizacja. Skrajna prawica konsekwentnie gra na nostalgii, m.in. w kontekście integracji europejskiej.

Kiedyś współpraca europejska miała sens, ale — według tej narracji — ambicje współpracy międzypaństwowej były ograniczone i nie wchodziło się tak głęboko w kompetencje państw narodowych. Nie zawsze pojawia się więc postulat wyjścia z UE. Wszystko zależy od specyfiki danego państwa, jego sceny politycznej i konkretnego ugrupowania. I to również się zmienia, czego przykładem jest francuskie Zjednoczenie Narodowe, które porzuciło dawny postulat Frexitu. Z kolei Fratelli d'Italia nigdy oficjalnie postulatu Italexitu nie formułowało. Przed laty domagali się natomiast wyjścia ze strefy euro, ale pomysł ten jest już zapewne nieaktualny.

"Take back control". Czy właśnie na tej tęsknocie za utraconą kontrolą skrajna prawica buduje swoją siłę?

Właśnie. Nie "take control", tylko "take back control". Przywróćmy kontrolę. Ona kiedyś była, ale nagle zniknęła. Ktoś nam ją zabrał. Przywróćmy sprawczość. A teraz proszę zauważyć, jak zatytułowano strategię migracyjną naszego rządu: "Odzyskać kontrolę". Nie wiem, czy jest to świadome nawiązanie do hasła Brexitu, ale odwołuje się do tej samej emocji. Język nostalgii jest bardzo kuszący dla polityków. Dlatego nawet partie czy politycy niemający nic wspólnego ze skrajną prawicą sięgają po niektóre argumenty czy sentymenty skrajnej prawicy. W kampanii prezydenckiej Rafał Trzaskowski również próbował sięgać po typową dla skrajnej prawicy antyimigrancką frazeologię, mówiąc o 800+ w kontekście niepracujących Ukraińców.

Czy mainstream, kopiując język skrajnej prawicy, nie wzmacnia właśnie tych, z którymi próbuje konkurować?

Oczywiście. I popełnia w ten sposób poważny błąd polityczny. Wychodzi z założenia, że trzeba iść w tę stronę zgodnie z kierunkiem wiatru. Tylko że mówiąc językiem przeciwnika, wzmacnia i legitymizuje jego przekaz.

"Pojawia się niepokojące pytanie"

Europa powinna ją izolować, tak jak to robią władze Niemiec, obejmując AfD "kordonem sanitarnym", czy jednak spróbować wpuścić do władzy i liczyć, że sama się ucywilizuje?

Są dwa modele myślenia. Pierwszy zakłada istnienie kordonu. Przyjmuje się, że istnieje granica, której — zachowując demokratyczne pryncypia — nie możemy przekroczyć. Wysyłamy sygnał swoim sympatykom, że jest to granica, której nie przekroczymy niezależnie od arytmetyki wyborczej i okoliczności.

Jeśli chodzi o Niemcy, na szczeblu federalnym kordon sanitarny wokół AfD pozostaje bardzo silny. Partie odrzucają współrządzenie z tą partią. Jednocześnie w CDU/CSU coraz częściej pojawia się pytanie o sens jego dalszego utrzymywania w dotychczasowej postaci. Przykładem jest wpływowy Manfred Weber. Nie chodzi mu o utworzenie koalicji CDU/CSU z AfD, tylko o rewizję logiki bezwzględnej izolacji. Argument jest taki: kiedy izolujemy AfD, CDU/CSU jest w niektórych landach zmuszone do współpracy z lewicą i rezygnowania z części własnych postulatów. W landach kordon bywa mniej szczelny, np. w pojedynczych głosowaniach. W grudniu, przy okazji wyboru premiera landu, zobaczymy, czy utrzyma się kordon w Saksonii-Anhalt.

Manfred Weber

Manfred Weber

Epa/OLIVIER MATTHYS / PAP

A drugi model?

To koncepcja cywilizowania partii skrajnych poprzez udział we władzy. Logika jest prosta: niezwykle łatwo być antysystemowcem, kiedy nie ma się realnego pojęcia, jak ten system wygląda. Kiedy partia skrajna wchodzi do rządu i nagle zaczyna mierzyć się z mnogością wyzwań związanych z zarządzaniem państwem, jej ideowe ostrze może zacząć się tępić. Praktyka rządzenia wygląda po prostu inaczej.

Nie są mi jednak znane twarde wyniki badań empirycznych, które potwierdzałyby na poziomie ogólnym skuteczność takiego "cywilizowania". Jest też druga strona. Dopuszczając skrajną prawicę do władzy, wpuszczamy ją jednocześnie do newralgicznych obszarów państwa. W jakimś zakresie uzyskuje ona dostęp do struktur bezpieczeństwa — zarówno do służb specjalnych, jak i do aparatu militarnego. I tu pojawia się niepokojące pytanie: czy informacje te nie wypłyną do zewnętrznych aktorów, którzy korzystają ze wzrostu popularności skrajnej prawicy w państwach UE i sami się do niego czynnie przyczyniają? Tego obawiają się np. Niemcy.

"PiS popełnia bardzo poważny błąd"

A gdzie na tej mapie sytuuje się Polska?

Polska należy do państw europejskich, w których znaczenie skrajnej prawicy urosło szczególnie wyraźnie. Jeszcze kilkanaście lat temu środowiska, z których wyrosły obie Konfederacje, popierane obecnie łącznie przez ok. 20-25 proc. Polaków, były folklorem bez samodzielnej reprezentacji w Sejmie. Nie sposób oczywiście przesądzić, jak będzie wyglądał układ polityczny po przyszłorocznych wyborach.

Przechył widać nie tylko w badaniach poparcia, ale również w stosunku Polaków do Unii Europejskiej, do Ukrainy i do udzielania jej wsparcia. To cenny, choć niebezpośredni wskaźnik pomocniczy.

Problem widzę jednak również po stronie PiS. Moim zdaniem partia popełnia bardzo poważny błąd, próbując konkurować na radykalizm z jedną czy drugą Konfederacją. PiS było kiedyś silne dzięki graniu skrzydłami. Istniała wyraźna część partii adresująca komunikaty do umiarkowanych, konserwatywnych i centroprawicowych wyborców. Dzisiaj dominujący przekaz PiS jest mocno radykalny. Nie wydaje mi się to dobrym pomysłem.

Może PiS wierzy, że powtórzy manewr z Samoobroną i LPR i po prostu "skonsumuje" skrajniejszą prawicę?

Samoobrona i LPR były znacznie mniejszymi stronnictwami od PiS, które można było przykryć zarówno wielkością struktur, jak i znaczeniem medialnym czy symbolicznym. Z Konfederacją i Koroną tak się nie stanie. I jestem ciekaw, czy na którymś etapie PiS zorientuje się, że mówiąc językiem jednej i drugiej Konfederacji, wzmacnia jedną lub drugą Konfederację.

Obie te partie są zgodnie klasyfikowane przez politologów jako ugrupowania skrajnej prawicy. Zarazem są one pełnym wewnętrznych sprzeczności amalgamatem rozmaitych środowisk, ich haseł i symboliki. Widać to zwłaszcza w przypadku partii Mentzena i Bosaka. Solidaryzm społeczny obok libertarianizmu. Skrajny konserwatyzm obok postulatów "wolnościowych". Natomiast program KKP to zlepek rozmaitych przejawów zdecydowanego sprzeciwu wobec różnych grup, instytucji i procesów, w tym tych nieistniejących, jak np. "tajnej władzy politycznych mafii, służb i lóż".

"Jest już za późno na właściwą reakcję"

Czy europejska prawica jest skazana na dalszy wzrost?

W mojej ocenie generalnie jest już za późno na właściwą reakcję.

Nie brzmi to optymistycznie.

Istnieje koncepcja wahadła. Zgodnie z nią moglibyśmy doczekać się przesunięcia nastrojów w drugą stronę, bliżej umownego centrum. Tylko żeby takie wahnięcie mogło zaistnieć, musi wydarzyć się coś zasadniczego, co je uprawomocni i nada mu dynamikę. W teorii ruchów społecznych mówi się np. o "zdarzeniach inicjujących" — czymś, co odsłania skalę narastającego od dawna problemu, wyzwala skumulowaną społeczną emocję i jest w stanie w krótkim czasie zmienić społeczno-polityczną rzeczywistość.

Czy taki potencjał dziś istnieje?

Wojna za naszą wschodnią granicą szybko się nie skończy. Napięcia wokół migracji w Europie będą, w moim przekonaniu, tylko się zwiększały i eskalowały. Znaczenie problematyki fake newsów i dezinformacji z wykorzystaniem coraz sprawniejszej sztucznej inteligencji również będzie tylko rosło. Nie widzę więc symptomów, że tuż za horyzontem czeka wydarzenie, które odwróci kierunek dyskursu i emocji.

Mówiąc, że jest już za późno, mam na myśli to, że nie podjęliśmy odpowiednio wcześnie działań strategicznych i systemowych.

Ale co Europa powinna była zrobić wcześniej?

W kilku państwach Unii Europejskiej istnieją konkretne systemy przeciwdziałania radykalizmowi i ekstremizmowi na wczesnym etapie. Nie mam na myśli policji czy prokuratury. Mam na myśli działania proaktywne: rozpoznawanie niepokojących zjawisk wśród młodzieży, zanim problem się pogłębi, co w niektórych przypadkach prowadzi do działań niezgodnych z prawem (np. dyskryminacji) czy nawet przemocy. Ale nie chodzi przecież tylko o to, ale np. o naukę krytycznego myślenia w kierunku budowania odporności przed szczególnie popularnym wśród skrajnej prawicy spiskowym myśleniem, prowadzącym m.in. do spadku zaufania do instytucji państwa, nauki czy medycyny.

W Polsce dzięki ABW zrobiło się ostatnio głośno o radykalizacji młodych ludzi. To problem znany od dawna. O samej zgubnej roli mediów społecznościowych mówi się przecież w tym kontekście od co najmniej dekady. Tylko pytanie brzmi: co my z tym zrobiliśmy?

Służby specjalnie nie działają skutecznie?

Na pewno można im wiele zarzucić. One są — mówiąc metaforycznie — usługą z zakresu zdrowia publicznego, ale raczej z odcinka epidemiologii, a nie pogotowia ratunkowego, hospitalizacji czy opieki paliatywnej. Mają zapobiegać szczególnie groźnym dla państwa i jego ustroju infekcjom albo możliwie wcześnie powstrzymywać ich rozprzestrzenianie. Nie są natomiast od leczenia skutków poważnej, przewlekłej choroby społecznej. Od tego jest polityka i cywilne instytucje.

Według niemieckiego BfV środowiska ekstremistycznej prawicy w tym kraju konsekwentnie rosną. W 2025 r. liczyły około 59 tys. osób, z czego ponad jedną czwartą zaliczono do kategorii osób stosujących przemoc, gotowych do jej użycia, wspierających ją lub ją aprobujących. Skala wyzwania jest więc ogromna. Dodajmy jeszcze, że były wieloletni szef BfV okazał się bliski skrajnej prawicy, a jego była "firma" zaczęła go w związku z tym rozpracowywać.

Służby nie powinny być jednak rozumiane jako pierwsza linia walki z radykalizacją i ekstremizmem.

Jak więc zatrzymać młodego człowieka, zanim internetowa fascynacja skrajnością przerodzi się w przemoc?

W kilku państwach UE nauczyciel, pedagog szkolny, pracownik socjalny, lekarz czy trener, który zauważy wczesne oznaki radykalizacji, ma wsparcie w postaci mechanizmu konsultowania takich przypadków ze specjalistami. I podkreślmy: nie chodzi o automatyczne zainteresowanie sprawą policji czy służb specjalnych. Chodzi o to, żeby na poziomie czysto społecznym, w najbliższym otoczeniu młodego człowieka, możliwie wcześnie zauważyć, że istnieje problem.

Duńskie, holenderskie, belgijskie czy fińskie rozwiązania wydają się sensowne i można z nich czerpać. Ciekawy jest zwłaszcza duński model SSP.

Na czym on polega?

Na współpracy szkół, służb społecznych i policji. Jeżeli szkoła albo inny lokalny podmiot zauważa zachowania wskazujące na radykalizację, zwłaszcza prowadzącą do przemocy, można ocenić zagrożenie i jednocześnie rozpoznać potrzeby tej osoby. Na bazie systemu SSP zbudowano sieć infohusów zajmujących się sygnałami dotyczącymi radykalizacji i ekstremizmu. To działanie oddolne, zorientowane na daną osobę. Może ona przechodzić przez kryzys, może ktoś ją zainspirował albo popchnął w tę stronę. Wtedy można jej zaoferować pomoc. Podobne rozwiązania tworzą coś w rodzaju systemu wczesnego ostrzegania. I właśnie to może ograniczać możliwość eskalacji niepokojących zjawisk.

"Motyw polityczny nie wyklucza motywów osobistych"

Tak. W tej debacie zmiksowano różne poziomy zagadnienia: zdrowie psychiczne sprawcy, jego życie rodzinne i prywatne, poglądy polityczne czy nihilistyczne stanowisko. To są ważne kwestie, ale nie są odpowiedzią na to samo pytanie. Motywację rozpatruje się w kategoriach procesu i pewnej ciągłości. To nie jest pojedyncza etykieta.

Ta sama osoba może równocześnie kierować się poczuciem krzywdy, potrzebą uznania, przekonaniami ideologicznymi czy fascynacją przemocą. Motyw polityczny nie wyklucza motywów osobistych. Ustalenie, że sprawca był sfrustrowany, wyizolowany społecznie czy szukał rozgłosu, nie obala hipotezy o prawicowym ekstremizmie jako ważnej czy wiodącej kwestii, ale również automatycznie jej nie potwierdza. Biorąc pod uwagę wszystko to, co do tej pory na jego temat ujawniono, nie mam żadnych wątpliwości, kwalifikując go jako sympatyka skrajnej prawicy. Niewykluczone oczywiście, że jeszcze czegoś zaskakującego się o nim dowiemy. Natomiast identyfikacja jego poglądów nie może być traktowana po prostu jako ekwiwalent identyfikacji jego motywacji.

A nihilizm? Czy człowiek, który gardzi światem jako takim, może jednocześnie działać z motywów politycznych?

Oczywiście. Nihilizm związany z przemocą nie wyklucza znaczenia poglądów politycznych. Służby specjalne, np. belgijska VSSE, nie wyłączając innych ideowych źródeł czy okoliczności, wprost wiążą nihilistyczny ekstremizm z prawicowym ekstremizmem. Może chodzić np. o pewne rozczarowanie tym, że świat, w którym chcielibyśmy żyć, nie zaistnieje. Budowa tego świata jest niemożliwa. Niewystarczająca liczba osób podziela moje poglądy. Nie mam drogi, żeby je wdrożyć. Jedyne, co mogę zrobić, to w sposób ostateczny zamanifestować swój sprzeciw wobec świata, który mnie odrzuca i w ten sposób na ten świat wpłynąć.

W tym kontekście warto wspomnieć o akceleracjonizmie — przekonaniu, że istniejące napięcia, konflikty czy dysfunkcje należy wzmocnić i przyspieszyć. Czyli: świat się wali, więc dołóżmy swoją cegiełkę, żeby zawalił się szybciej.

Na koniec najtrudniejsze pytanie: jaka właściwie jest wymarzona Europa skrajnej prawicy? Co chce zbudować, kiedy już wygra?

Dominujący przekaz i budowana narracja odnoszą się przede wszystkim do porażki. Do jakiegoś momentu, w którym coś poszło nie tak. W zależności od państwa będzie to coś innego. Ale w dominującym zakresie jest to narracja o stracie, o jakimś ubytku.

To punkt wyjścia do kontestowania obowiązującego porządku i roli elit, które — w tej narracji — zawiodły i poprowadziły państwa na manowce. Pojawia się przekonanie: oni już byli, oni już rządzili, oni już dowiedli, że prowadzą nasz kraj donikąd. Ta narracja prowadzi do podminowywania wiary w instytucje publiczne i poszukiwania wielopiętrowych spisków. Ma budować przekonanie, że możliwe jest zbudowanie innego świata i innych elit, powrót do tego, co kiedyś działało.

Jeśli chodzi o konkretny pozytywny program, byłbym jednak ostrożny z uogólnianiem. Widać np. popularność postulatu większej swobody działania państw narodowych w relacji do instytucji unijnych, ale sporo te partie również dzieli. To, co je łączy, to przede wszystkim skłonność do poszukiwania łatwych, czytelnych odpowiedzi na ekstremalnie złożone procesy społeczne i polityczne. Bardziej niż całościowa diagnoza i pomysł na Europę łączą je też środki wyrazu. Łączy je też ogólnikowość dotycząca alternatywnego ładu, który miałyby budować po zdobyciu władzy. Cytując jeden z dokumentów programowych hiszpańskiej Vox, chodzi o Europę, "którą zostawili nam nasi ojcowie i dziadkowie, a którą mamy przekazać naszym dzieciom i wnukom".

*Dr Arkadiusz Nyzio, adiunkt w Katedrze Bezpieczeństwa Narodowego Uniwersytetu Jagiellońskiego, związany także z Uniwersytetem Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie. Wraz z Grzegorzem Małeckim prowadzi podcast Dialog Operacyjny.

View the original on Onet →

KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.