Nowe życie dawnej synagogi. Niezwykła metamorfoza na Podhalu

W Czarnym Dunajcu rozpoczęły się prace przy renowacji zabytkowej synagogi z początku XX wieku. Powstanie tam Centrum Dialogu Międzynarodowego z Domem Pamięci Ziemi Czarnodunajeckiej i jej Mieszkańców – poinformował miejscowy samorząd.

Synagoga w Czarnym Dunajcu/fot. Jagoda Bukowska-Ziółko/jewishczarnydunajec.pl

Dawna synagoga przy ul. Sienkiewicza 10 w Czarnym Dunajcu jest jednym z niewielu zachowanych materialnych śladów wielokulturowej historii miejscowości. Po II wojnie światowej budynek został częściowo przebudowany i był wykorzystywany do celów handlowych oraz magazynowych. Badania konserwatorskie przeprowadzone w lipcu 2024 r. potwierdziły jego bardzo zły stan techniczny.

Ruszył remont synagogi w Czarnym Dunajcu

„Rozpoczęły się już prace budowlane, których celem jest uratowanie niszczejącego zabytku i przekształcenie go w przestrzeń poświęconą kulturze, historii i dialogowi międzykulturowemu” – poinformował burmistrz Czarnego Dunajca Marcin Ratułowski w mediach społecznościowych.

Remont obejmuje m.in. odnowienie ścian, posadzek, stolarki okiennej i drzwiowej, schodów, elewacji i dachu oraz modernizację instalacji. Celem prac jest przywrócenie dawnej synagodze pierwotnego charakteru, sprzed powojennych przebudów, przy zachowaniu jak największej części oryginalnej substancji zabytkowej.

Co powstanie w budynku?

Po zakończeniu inwestycji w budynku powstanie multimedialne centrum edukacyjne z wielojęzyczną wystawą stałą „Śladami pamięci. Współczesne spojrzenie na historię Ziemi Czarnodunajeckiej”. Obiekt będzie również miejscem spotkań, warsztatów i wydarzeń kulturalnych.

Renowacja synagogi jest częścią transgranicznego projektu „Pogranicze wielu kultur – pogranicze dialogu”, realizowanego wspólnie przez Miasto i Gminę Czarny Dunajec oraz słowackie miasto Trstena. W ramach przedsięwzięcia prace renowacyjne trwają także w dawnej synagodze w Trstenie, w której powstanie przestrzeń wystawiennicza i warsztatowa poświęcona dziedzictwu kulturowemu pogranicza polsko-słowackiego. Realizacja projektu potrwa do 31 sierpnia 2027 r.

Jak zapowiadają samorządy, w obu obiektach organizowane będą m.in. konferencje, warsztaty dla młodzieży, spotkania poświęcone historii społeczności żydowskiej oraz koncerty muzyki polskiej, słowackiej i żydowskiej. Według założeń samorządów oba odnowione obiekty mają przyciągać łącznie około 4 tys. odwiedzających rocznie, z czego 3 tys. do centrum w Czarnym Dunajcu.

Dawna społeczność żydowska w Czarnym Dunajcu

Historia społeczności żydowskiej w Czarnym Dunajcu sięga co najmniej XVII wieku, a jej stałe osadnictwo rozwinęło się w XIX stuleciu. Według ustaleń Michała Szaflarskiego, miejscowego społecznika dokumentującego żydowską historię regionu, w 1939 r. w Czarnym Dunajcu mieszkało 405 Żydów. Prowadzili sklepy, piekarnie, karczmy, młyny i warsztaty rzemieślnicze, uczestnicząc również w życiu samorządowym miejscowości.

Społeczność została niemal całkowicie zgładzona podczas niemieckiej okupacji. W lipcu i sierpniu 1942 r. Niemcy przeprowadzili w Czarnym Dunajcu masowe egzekucje, a ostatnią grupę Żydów wywieźli przez Nowy Targ do obozu zagłady w Bełżcu.