De schoolboekenmarkt werkt niet goed, concludeert de toezichthouder nu ook

De markt voor lesmethoden in het voortgezet onderwijs functioneert niet goed, concludeert toezichthouder ACM na onderzoek. Scholen roepen dat al langer, onder meer omdat ze verplicht boeken moeten kopen die ongebruikt in de kliko belanden. Toch kunnen scholen ook zelf zaken anders aanpakken.

"Er is sprake van een niet goed werkende markt: de prijzen stegen de afgelopen zeven jaar sneller dan de prijzen voor vergelijkbare producten. En het aanbod van uitgevers sluit onvoldoende aan op de behoeften van scholen", meldt de Autoriteit Consument & Markt (ACM) maandag.

Elk schooljaar kopen middelbare scholen voor ongeveer 280 miljoen euro aan digitale en papieren leermaterialen in. Tot frustratie van de scholen is een deel ervan verplichte 'koppelverkoop'. Als een school bijvoorbeeld een bepaalde digitale lesmethode wil kopen voor zijn leerlingen, is die doorgaans verplicht om ook de bijbehorende papieren boeken en de werkbladen bij te kopen, ook als het die helemaal niet nodig heeft.

Daar komt nog bij dat herbruikbare boeken die jaar na jaar door een nieuwe leerling worden gebruikt, amper nog bestaan. Dat aandeel is "bijna nul", schrijft de ACM. Bijna alle boeken zijn werkboeken geworden waarin scholieren moeten schrijven en die dus aan het eind van het jaar worden weggegooid.

De ACM roept uitgevers op "te stoppen met maatschappelijk ongewenste verkoopstrategieën zoals koppelverkoop". Brancheorganisatie MEVW riep uitgevers begin dit jaar al op om te stoppen met koppelverkoop, "maar dat gebeurt nu nog onvoldoende", vindt de waakhond.

Nog geen handhavingsonderzoek

De toezichthouder kan een "onderzoek gericht op handhaving" starten naar machtige uitgevers die aan koppelverkoop doen, maar dat is nu nog niet aan de orde. En "tegen uitgevers zonder machtspositie kan de ACM met haar huidige wettelijke instrumenten weinig beginnen".

Uitgevers Noordhoff, Malmberg en ThiemeMeulenhoff bedienen samen meer dan 75 procent van de markt. Bij een paar vakken bedient één uitgever maar liefst 90 tot 100 procent van alle scholen. Er komen amper nieuwe uitgevers bij en die bouwen maar langzaam marktaandeel op.

Toch zijn scholen niet alleen maar machteloos slachtoffer van de grote uitgeverijen, vindt de ACM: "Een belangrijk deel van de oplossing voor het onvoldoende werken van de markt ligt bij de scholen. Zij kunnen bij het inkopen scherper letten op de samenhang tussen de prijs en de kwaliteit van de leermaterialen."

Scholen blijven uitgever trouw

Als scholen eenmaal een lesmethode hebben aangeschaft, blijven ze die behoorlijk trouw. Het overstappercentage varieert per vak, school en jaar, maar je kunt er grofweg van uitgaan dat per schooljaar ongeveer 2,5 procent van de scholen van wiskundemethode verandert en dat dit percentage oploopt tot 15 procent per jaar voor geschiedenis.

Deels komt dat door de 'overstapboete' die scholen ervaren: als ze meerjarige contracten afsluiten voor een bepaalde lesmethode, krijgen ze korting. En zolang de boeken hetzelfde blijven, kan een docent jaar na jaar vrijwel dezelfde lessen geven en vrijwel dezelfde toetsen afnemen. Een nieuwe lesmethode betekent dus in eerste instantie extra werk voor leraren.

"Druk op de uitgevers start met de bereidheid van scholen om over te stappen op andere leermaterialen", vindt ACM-bestuurslid Martijn Snoep. "Dat stimuleert aanbieders om scherper te prijzen, beter passende leermaterialen te ontwikkelen en het zorgt voor duurzamer gebruik van boeken."

Samen een vuist maken tegen uitgevers

Ook kunnen scholen een vuist maken door via scholencoöperatie SIVON samen lesmaterialen aan te schaffen, oppert de ACM. Iets soortgelijks gebeurde vorig jaar al toen schoolboekencoöperatie Neon werd opgericht, waarin schoolbesturen gezamenlijk boeken (laten) schrijven en uitgeven. Daar zijn inmiddels vijftienhonderd scholen bij aangesloten.

De komende jaren gaan veel lesmethoden noodgedwongen op de schop. De zogeheten kerndoelen, die voorschrijven wat elke leerling in Nederland minimaal moet leren, veranderen. Dat is hét moment om kritisch naar de lesmethode te kijken en zo nodig van uitgever te switchen, vindt de ACM. En om dat ook te blijven doen: de toezichthouder pleit voor een "leermaterialenbeleid op scholen waarin regelmatig evaluaties op gebruik, prijs en kwaliteit worden gepland."

Kim schrijft over de grote ontwikkelingen in de gezondheidszorg en het onderwijs in Nederland. Mail je tips of vragen.