In ‘De Waterlanders’ van Judith Vanistendael wordt Brussel te heet om in te wonen

“Stel je voor: hete zomers en bosbranden, zo erg dat het onleefbaar wordt als Brusselaar en je de plek moet of wil verlaten”, vertelt Vanistendael. Haar boek, dat vrijdag wordt voorgesteld bij Passa Porta, neemt de lezer mee naar het jaar 2071. De klimaatcrisis is er geen abstract toekomstscenario meer, maar een dagelijkse realiteit die mensen op de vlucht jaagt.

Het boek was al een jaar klaar toen de voorbije zomer opnieuw duidelijk maakte hoe extreem het weer kan worden. “Het is allemaal per ongeluk na deze zomer gepubliceerd”, zegt Vanistendael. “Klimaatverandering is voorspelbaar en onvoorspelbaar tegelijk. Het weer wordt extremer.”

Van Lesbos naar Brussel

Het thema van mensen die hun thuis moeten achterlaten, loopt al langer door het werk en leven van Vanistendael. Een tiental jaar geleden trok ze samen met collega-tekenaar Aimée de Jongh naar het Griekse eiland Lesbos, waar ze vluchtelingenkampen bezocht. Vooral Moria, het kamp dat grotendeels afgesloten was voor de buitenwereld, liet een diepe indruk na.

“Ik ben er ook binnen geweest, maar dan illegaal. Zonder papieren, zonder niks. Gewoon langs een achterpoortje zijn we daardoor gewandeld”, vertelt ze. De omstandigheden in het kamp waren zo schrijnend dat vluchtelingen er zelf brand stichtten. Het kamp brandde volledig af.

Ook haar persoonlijke geschiedenis speelt mee. “Mijn eerste grote liefde was een vluchteling. Ik ben getrouwd geweest met een vluchteling, dus het thema zit diep in mij. Ik heb het van te dichtbij meegemaakt.”

Met De Waterlanders probeert Vanistendael zich opnieuw in de positie van iemand op de vlucht te verplaatsen. Alleen is de aanleiding deze keer niet oorlog of vervolging, maar een klimaat dat steeds moeilijker bewoonbaar wordt.

Een Brusselse vluchteling

Het hoofdpersonage, Beth, verlaat Brussel tijdens een periode van overstromingen. Ze trekt naar het Noorse Melbu, boven de poolcirkel, samen met haar kleinzoon en haar moeder. Haar dochter is ze tijdens de overstromingen kwijtgeraakt. De zoektocht naar haar loopt als een rode draad door het verhaal.

De keuze voor Noorwegen is bewust. Volgens Vanistendael wijzen verschillende klimaatscenario’s erop dat Scandinavië relatief leefbaar zal blijven, al wordt het er natter en zal ook die regio de gevolgen van de klimaatverandering voelen. “Het is niet dat het bijzonder aangenaam is, maar het zal in elk geval redelijk leefbaar blijven.”

Voor het decor trok de auteur zelf naar Melbu, een vissersdorp dat vandaag ongeveer drieduizend inwoners telt. Ze bezocht er ook het Noorse asielcentrum, waar ze met jonge vluchtelingen sprak. Hun verhalen over isolement en onzekerheid vormden mee de basis voor haar verbeelding van de toekomst.

In het boek is Melbu tegen 2071 uitgegroeid tot een stad met 300.000 inwoners. Door de klimaatmigratie trekken mensen van over de hele wereld naar het noorden. Het dorp wordt een chaotische plek waar verschillende groepen vluchtelingen samenkomen, maar niet iedereen dezelfde rechten krijgt.

Europese vluchtelingen kunnen er werken en hun kinderen naar school sturen. Voor vluchtelingen van buiten Europa gelden andere regels. “Er zijn twee parallelle systemen voor mensen van binnen en buiten Europa”, zegt Vanistendael. De ongelijke behandeling doet denken aan de manier waarop vluchtelingen vandaag worden opgevangen.

“Wij zijn in dat boek vluchtelingen”, zegt ze. “Dat is nu nog niet het geval. Maar misschien komt dat nog.”

Een toekomst die al dichterbij komt

Hoewel het verhaal zich grotendeels in Noorwegen afspeelt, vormt Brussel het vertrekpunt. Vanistendael wil de lezer niet alleen tonen hoe extreem het klimaat kan worden, maar vooral wat het betekent om daardoor je huis en vertrouwde omgeving te verliezen.

De klimaatverandering maakt wonen bovendien steeds duurder en moeilijker, stelt ze. Huizen raken beschadigd, verzekeringen worden problematischer en extreme weersomstandigheden volgen elkaar sneller op. “Alles gaat langzaam maar zeker meer en meer kapot.”

Het jaar 2071 is niet toevallig gekozen. Het ligt ongeveer honderd jaar na het verschijnen van het rapport van de Club van Rome, dat in de jaren zeventig waarschuwde voor de grenzen aan de groei en de ecologische gevolgen van het menselijk handelen. “We weten het al heel lang”, zegt Vanistendael. “En toch: nu voelen we het.”