Atatürk’ün hastalıklarına yeni bir bakış - Ülgen Zeki Ok

Yaklaşık yedi yıl önce Atatürk’ün ölümüne yol açan siroz hastalığının gelişiminin temelinde çocukluğundan itibaren birçok kez geçirdiği sıtma ataklarının rol oynayabileceğini öne sürmüş ve bu hipotezi sonraki araştırmalarımla güçlendirmiştim. Yanıtını aradığım temel sorulardan biri, Atatürk’ün sıtma ataklarıyla böbrek sancılarının neden sıklıkla aynı anda geliştiğiydi; yeni araştırmalarım bu ilişkiye yönelik farklı bir açıklama geliştirmemi sağladı.

Daha önce Cumhuriyet’te yayımlanan yazılarımda, Atatürk’ün tekrarlayan sıtma ataklarına bağlı Hiperreaktif Malaryal Splenomegali Sendromu (HMSS) nedeniyle yaşamını yitirmiş olabileceğini yazmıştım. Atatürk ile aynı yıllarda siroz sonucu ölen ve hiç alkol kullanmamış olan Mehmet Akif Ersoy ve Romanya Kraliçesi Marie’nin sıtma ile ilişkilerini de bu bağlamda incelemiştim.

Yazılarımda Atatürk’ün yaşadığı böbrek sorunlarının, Plasmodium malariae sıtması ile ilişkilendirmiş olsam da bu türün çok nadir rapor edilmesi nedeniyle konuyu derinlemesine incelememiştim. Yeni tanı yöntemleriyle elde edilen bulgular, bu olasılığı yeniden değerlendirmeyi gerektiriyor.

DEĞİŞEN NE OLDU? 

Tıpta PCR gibi moleküler tanı yöntemlerinin gelişmesiyle nadir sanılan bazı enfeksiyonların hiç de nadir olmadığı anlaşıldı. 1996’da Manisa’da yalnızca P. vivax tanısı almış bir yaşındaki çocukta, tabloya Türkiye’de görülmediği düşünülen P. falciparum’un da eşlik ettiğini göstermiş, tanıyı 22 yıl sonra PCR ile doğrulamıştım. Bu olgu bize, kanda çok seyrek bulunan ve P. vivax’a çok benzeyen P. malariae parazitlerinin geleneksel yöntemlerle kolaylıkla atlanabileceğini düşündürdü.

PCR İLE ARTAN SIKLIK GERÇEĞİ 

Araştırmalarımda toplumsal sıtma taramalarında geleneksel yöntemlerle sıtma olgularının en çok yüzde 1-2’sinde saptanan P. malariae’nın, kanda organizma sayısı çok az bile olsa tanı koyabilen PCR temelli taramalarda yüzde 20 oranına kadar çıkabildiğini, önemli ölçüde daha yüksek oranlarda saptanabildiğini gördüm. Bu durum Atatürk’ün 15 yaşında geçirdiği ilk atak dahil P. malariae ile enfekte olmuş olma olasılığını güçlendirirken, siroz hipotezini desteklemekte ve böbrek yakınmalarına yol açan nefriti kısmen açıklamaktadır.

P. malariae da P. vivax gibi belirti göstermeksizin kronikleşerek 30- 40 yıl boyunca kanda varlığını sürdürebilir. Parazitin antijenleri ve onlara karşı üretilen antikorların birleşmesiyle kanda oluşan immün kompleksler, böbrek kılcal damarlarında birikip “Kuartan sıtma nefropatisi” tablosuna yol açabilir. Atatürk döneminde bu tablo tanımlanmamış olsa da I. Dünya Savaşı’ndaki “siper nefriti” salgınları akla gelebilir. Mahmut Bolat ve arkadaşlarının yakın zamanda BMC Nephrology dergisinde yayımladıkları Atatürk’ün böbrek hastalığının pyelonefrite değil, siper nefritine benzediği tezine katılıyorum. Ancak Atatürk’te solunum yolu tutulumu ve kanamalar olmaksızın sıtmanın eşlik etmesi ve atakların tekrarlaması, etkenin Hantavirüs değil, P. malariae olduğunu düşündürmektedir. 1918’de Viyana’da idrarda Escherichia coli üremiş olması, böbrekte ayrıca bakteriyel bir nefritin de geliştiğini düşündürüyor. 1918’in yaz sonunda Suriye’de geçirdiği ağır sıtmanın P. falciparum kaynaklı olma olasılığı daha yüksek.

SİROZUN GERÇEK NEDENİ 

Bugünkü tıbbi bilgiler kronik sıtmanın tek başına siroza yol açmadığını gösterse de farklı sıtma türlerine ait antijenlerin aşırı uyarımı sonucu gelişen Hiper Malaryal Splenomegali Sendromu (HMSS) tablosu; siroz dönemlerinde kanda sıtma etkeni saptanamayan Atatürk’ün ve ondan dört ay önce yaşamını yitiren Romanya Kraliçesi Marie'nin hastalıklarını açıklayabilir.

Marie gibi hiç içki içmeyen ve Atatürk’ten bir yıl kadar önce ölen Mehmet Akif Ersoy’un siroz ve sıtma atakları birlikte başlayıp geliştiği için tabloya hepatit C gibi bir enfeksiyonun eklenmiş olma olasılığı var. Aynı olasılık Atatürk ve Marie için de geçerli. İyi bir yüzücü olduğu bilinen Ersoy, Mısır’ın Nil deltasında sirozu tetikleyebilen şistozomiyaz enfeksiyonunu edinmiş olabilir. Rahmetli Prof. Dr. Gülendame Saygı Hocamız, nehirlerinden geçen Atatürk’ün de Suriye’de bu enfeksiyonu edinmiş olabileceğini yazmıştı.

Sonuçta Atatürk’ün sirozunun temelinde rol oynayabilecek başta sıtma olmak üzere birçok kronik enfeksiyon var. Önemli bir işi olmadığında yalnızca akşamları keyif için içen ve hiç sarhoş görülmemiş Atatürk’ün sirozunun gelişmesinde alkol yalnızca hızlandırıcı bir faktör olabilir. Bize temel faktör olarak neden alkolün gösterildiği başka bir araştırma konusudur.