جایزهای برای مقاومت، حکمی برای اعتراض؛ بوکسوری که کمیته المپیک رهایش کرد
«محمدجواد وفاییثانی»، قهرمان و مربی بوکس ایران که سه بار از دادگاههای انقلاب حکم اعدام گرفته، برنده جایزه بینالمللی حقوق بشر «مگنیتسکی» در سال ۲۰۲۶ شد؛ جایزهای که به نام یکی از قربانیان سرکوب سیاسی در روسیه تاسیس شده و پیش از این به روزنامهنگاران، فعالان حقوق بشر و سیاستمدارانی اهدا شده که در برابر حکومتهای سرکوبگر ایستادهاند.
در سوی دیگر، کمیته بینالمللی المپیک نشسته است؛ نهادی که براساس منشور المپیک و تعهدات حقوق بشری خود، باید در قبال حفاظت از ورزشکاران در سراسر جهان، بخصوص در زمان ورود سیاست به ورزش احساس مسوولیت کند.
این کمیته در پاسخ به نامه «ائتلاف ورزش و حقوق»، که خواستار مداخله فوری برای جلوگیری از اعدام این بوکسور ایرانی شده بود، اعلام کرد در شرایط کنونی اقدامی فراتر از نظارت و تعامل با نهادهای مرتبط المپیکی انجام نخواهد داد.
این در حالی بود که پیش از این پاسخ ناامید کننده رییس جدید کمیته المپیک، بیش از ۲۰ ورزشکار شناختهشده جهان و شورای جهانی بوکس برای نجات جان محمدجواد وفاییثانی، درخواست مداخله کرده بودند.
محمدجواد وفاییثانی کیست؟ چرا در ۲۳ سالگی بازداشت و سه بار به اعدام محکوم شد؟ جایزهای که در زندان وکیلآباد مشهد به نام او ثبت شده چه اعتباری دارد؟ چه کسانی برای نجات جانش فریاد زدهاند و چه نهادهایی به نظارت و مکاتبه بسنده کردهاند؟
جایزهای به نام قربانی سرکوب؛ چرا محمدجواد وفاییثانی انتخاب شد؟
برگزارکنندگان جایزه بینالمللی حقوق بشر مگنیتسکی، محمدجواد وفاییثانی را برنده سال ۲۰۲۶ در بخش «فعال برجسته حقوق بشر» معرفی کردهاند.
در توضیح رسمی انتخاب او، پنج موضوع برجسته شدهاند: «بازداشت به دلیل حضور در اعتراضات آبان ۱۳۹۸»، «محکومیت به اعدام در جریان دادرسیهای بهشدت ناعادلانه»، «شکنجه جسمی و روانی و نگهداری طولانی در سلول انفرادی»، «صدور سه حکم اعدام با وجود دو بار نقض حکم در دیوان عالی کشور و سرانجام ایستادگی او در برابر سرکوب سیاسی».
برگزارکنندگان این جایزه، پرونده وفاییثانی را نمادی از «سرکوب اعتراضات مسالمتآمیز و نقض حقوق بنیادین شهروندان در ایران» توصیف کردهاند. آنها تاکید دارند که این پرونده، بار دیگر «ضرورت حفاظت از آزادی بیان»، «کرامت انسانی» و «حاکمیت قانون» را یادآوری میکند.
اما جایزه مگنیتسکی چیست و چرا در جهان به عنوان یکی از جوایر خاص حقوق بشری از آن یاد میشود؟
جایزه مگنیتسکی از سال ۲۰۱۵ پایهگذاری شد. نام آن برگرفته از «سرگئی مگنیتسکی»، حقوقدان روسی است که پس از افشای یک پرونده بزرگ فساد حکومتی بازداشت شد و آبان ۱۳۸۸ در بازداشتگاه جان باخت.
مرگ سرگئی مگنیتسکی زمینهساز شکلگیری کارزاری بینالمللی علیه ناقضان حقوق بشر شد. قوانینی نیز به نام او در کشورهای مختلف از جمله آمریکا به تصویب رسیدند که امکان مسدود کردن داراییها و اعمال محدودیت سفر علیه افراد مسوول نقض حقوق بشر را فراهم میکنند.
این جایزه مستقل از قوانین تحریمی مگنیتسکی، هر سال در لندن به روزنامهنگاران، سیاستمداران، وکلا و فعالانی اهدا میشود که برای مقابله با فساد و نقض حقوق بشر تلاش کردهاند.
«جمال خاشقجی»، روزنامهنگار عربستانی که در کنسولگری این کشور در استانبول کشته شد، «ماریا رسا»، روزنامهنگار فیلیپینی و برنده نوبل صلح، «اولگ سنتسوف»، فیلمساز اوکراینی زندانیشده در روسیه و «بوریس نمتسوف»، سیاستمدار مخالف حکومت روسیه که در مسکو ترور شد، از جمله برگزیدگان پیشین این جایزه بودهاند.
مراسم اهدای جوایز سال ۲۰۲۶، پنجشنبه ۲۱آبان۱۴۰۵ در لندن برگزار شد. «باب بلکمن»، نماینده پارلمان بریتانیا، جایزه «فعال برجسته حقوق بشر» را که به محمدجواد وفاییثانی، بوکسور زندانی ایرانی تعلق گرفته بود، به «محمد نامداری»، مهندس هوافضا و از دوستان این ورزشکار، اهدا کرد. محمد نامداری که به نمایندگی از وفاییثانی در مراسم حضور داشت، پیام او را که از زندان وکیلآباد مشهد نوشته شده بود، خواند.
در پیام منتشرشده به نام این ورزشکار زندانی، جایزه به زندانیان سیاسی و کسانی تقدیم شد که برای آزادی زندانی شدهاند یا با شکنجه و حکم اعدام روبهرو هستند.
محمدجواد وفاییثانی این جایزه را نه برای مدالهای بوکس، بلکه به دلیل آنچه برگزارکنندگان مراسم، «مقاومت در برابر سرکوب سیاسی» توصیف میکنند، دریافت کرده؛ ورزشکاری که سالهاست به جای حضور در سالن مسابقه برای تمرین و مبارزه یا هدایت شاگردانش، در زندان منتظر تعیین سرنوشت حکم اعدام خود مانده است.
از رینگ بوکس تا زندان وکیلآباد مشهد
محمدجواد وفاییثانی متولد سال ۱۳۷۵ در مشهد است. او از نوجوانی بوکس را آغاز کرد و در ردههای پایه و بزرگسالان به مقام قهرمانی استان خراسان رضوی رسید.
«حسین ثوری»، رییس پیشین فدراسیون بوکس ایران، مرداد ۱۴۰۲ در گفتوگویی اختصاصی با ایرانوایر، سابقه ورزشی او را تایید کرد و گفت: «من او را در سالهای گذشته بهعنوان قهرمان بوکس استان شناختم. جوان آیندهداری به نظر میرسید، هرچند که تا زمان بازداشت شدنش به اردوهای تیم ملی دعوت نشد.»
حسین ثوری همچنین توضیح داد که مشکلات مالی ورزشکاران رشته بوکس باعث شده بود وفاییثانی زودتر از آنچه انتظار میرفت وارد مربیگری شود تا از این راه هزینههای زندگی خود را تامین کند.
منابع ایران وایر در مشهد نیز در همان زمان تایید کردند که محمدجواد وفاییثانی از ۲۱ سالگی در باشگاههای این شهر مربیگری میکرد و بخشی از وقت خود را به آموزش رایگان بوکس و دفاع شخصی به کودکان کار اختصاص میداد.
این ورزشکار در اسفند ۱۳۹۸، در ۲۳ سالگی، به دست ماموران سپاه پاسداران بازداشت شد. بازداشت او به حضور در اعتراضات آبان ۱۳۹۸ علیه افزایش قیمت بنزین و اعتراضات پس از سرنگونی هواپیمای مسافربری اوکراینی مرتبط بود.
براساس اطلاعاتی که ایرانوایر در مرداد ۱۴۰۲ منتشر کرد، وفاییثانی پس از بازداشت به مدت ۶۵ روز تحت شکنجه جسمی و روانی قرار گرفت.
شعبه چهار دادگاه انقلاب مشهد به ریاست «هادی منصوری»، در ۱۹ دی ۱۴۰۰ او را با اتهام «افساد فیالارض» از طریق آتشزدن و تخریب عمدی اماکن، از جمله ساختمان تعزیرات حکومتی، به اعدام محکوم کرد.
این حکم در آذر ۱۴۰۱ از سوی شعبه نهم دیوان عالی کشور نقض شد، اما شعبه دوم دادگاه انقلاب مشهد در دوم مرداد ۱۴۰۲ بار دیگر حکم اعدام صادر کرد. دیوان عالی کشور حکم دوم را نیز نقض کرد و پرونده به رسیدگی مجدد رفت.
در شهریور ۱۴۰۳، برای سومین بار حکم اعدام صادر شد؛ حکمی که مهر ۱۴۰۴ به تایید شعبه نهم دیوان عالی کشور رسید.
چه کسانی برای نجات جان بوکسور ایرانی فریاد زدند؟
۲۰آبان ۱۴۰۴، بیش از ۲۰ ورزشکار المپیکی، مدالآور و چهره شناختهشده ورزش جهان در نامهای مشترک، خواستار توقف اعدام محمدجواد وفاییثانی شدند.
«مارتینا ناوراتیلووا»، قهرمان پیشین تنیس جهان، «شارون دیویس»، شناگر مدالآور المپیک بریتانیا، «نانسی هاگزهد»، قهرمان شنای المپیک آمریکا، «تریسی ادواردز»، دریانورد بریتانیایی و «کریگ فاستر»، کاپیتان پیشین تیم ملی فوتبال استرالیا، از جمله امضا کنندگان این نامه بودند.
نام «بهرام مودت»، دروازهبان پیشین تیم ملی فوتبال ایران که در جام جهانی ۱۹۷۸ حضور داشت، نیز در این فهرست دیده میشد.
امضاکنندگان هشدار دادند که اعدام یک قهرمان ورزشی به دلیل عقاید سیاسی، حمله مستقیم به ارزشهای ورزش و هشداری برای تمام ورزشکارانی خواهد بود که جرات بیان دیدگاههای خود را دارند.
همان روز، شورای جهانی بوکس (WBC) نیز با انتشار بیانیهای رسمی به کارزار مخالفت با اعدام این ورزشکار پیوست.
«مائوریسیو سلیمان»، رییس شورای جهانی بوکس، اعلام کرد که «بوکس باید الهامبخش شجاعت، احترام و پیشرفت فردی باشد، نه زمینهای برای مجازات سیاسی ورزشکاران».
او خواستار لغو حکم اعدام وفاییثانی شد و از کمیته بینالمللی المپیک، سازمان ملل و سایر نهادهای ورزشی درخواست مداخله کرد.
ائتلاف ورزش و حقوق (Sport & Rights Alliance) نیز اول دی ۱۴۰۴ نامهای رسمی به «کرستی کاونتری»، رییس کمیته بینالمللی المپیک، ارسال کرد.
این ائتلاف که از سازمانهای بینالمللی مدافع حقوق بشر، حقوق کار و کارگران و البته حقوق ورزشکاران تشکیل شده، هشدار داد که جان وفاییثانی در خطر است و کمیته المپیک براساس تعهدات حقوق بشری خود باید برای حفاظت از او اقدام کند.
در این نامه، به سابقه مداخله کمیته المپیک در پرونده «نوید افکاری» نیز اشاره شد؛ کشتیگیر ایرانی که شهریور ۱۳۹۹ اعدام شد. در آن پرونده، «توماس باخ»، رییس وقت کمیته بینالمللی المپیک، شخصا از «ابراهیم رئیسی» رییسجمهوری و «علی خامنهای» رهبر وقت جمهوری اسلامی درخواست جلوگیری از اعدام نوید افکاری را کرده بود.
اما پاسخ کمیته بینالمللی المپیک به نامه مربوط به وفاییثانی، در ۳۰دی۱۴۰۴، تفاوت آشکاری داشت.
نماینده کمیته بینالمللی المپیک در پاسخ ۳۰دی۱۴۰۴ اعلام کرد که «با توجه به شرایط پیچیده و در حال تغییر در ایران و با در نظر گرفتن اطلاعاتی که در حال حاضر در اختیار کمیته بینالمللی المپیک قرار دارد، این نهاد تصمیم گرفته در این مرحله، اقدامی فراتر از نظارت مستمر و تعامل از طریق ذینفعان مرتبط المپیکی دنبال نکند.»
ائتلاف ورزش و حقوق، پیشتر از کمیته خواسته بود مستقیما با مقامهای جمهوری اسلامی و کمیته ملی المپیک ایران وارد گفتوگو شود و برای لغو حکم اعدام اقدام کند.
با وجود این درخواستها، در پاسخ منتشر شده کمیته بینالمللی المپیک، خبری از تماس مستقیم با مقامهای جمهوری اسلامی یا اقدام مشخص برای جلوگیری از اجرای حکم دیده نمیشود. کمیته بینالمللی المپیک مستقیم و غیرمستقیم میگوید مسائل ایران و مشکلات ورزشکاران ایران به این نهاد بینالمللی ارتباطی ندارد.
سرنوشت ورزشکاری که قرار بود آینده بوکس ایران باشد
محمدجواد وفاییثانی اکنون بیش از شش سال و نیم از زندگی خود را در زندان گذرانده و همچنان در زندان وکیلآباد مشهد نگهداری میشود.
«بابک پاکنیا»، وکیل او، مهر ۱۴۰۴ اعلام کرد که شعبه نهم دیوان عالی کشور سومین حکم اعدام موکلش را تایید کرده است.
با این حال، بابک پاکنیا در اول دیماه همان سال از صدور دستور توقف اجرای حکم خبر داد. این دستور البته به معنای لغو محکومیت یا آزادی وفاییثانی نیست.
حسین ثوری، رییس پیشین فدراسیون بوکس ایران، سه سال قبل در گفتوگو با ایرانوایر از جوانی یاد کرده بود که میتوانست آیندهای در بوکس داشته باشد، اما مشکلات مالی او را به مربیگری زودهنگام کشاند.
همان بوکسور، حالا برنده یکی از جوایز شناختهشده بینالمللی حقوق بشر شده، بدون آنکه بتواند جایزهاش را شخصا دریافت کند.
شورای جهانی بوکس خواستار توقف اعدام او شده، ورزشکاران المپیکی برای نجات جانش نامه نوشتهاند و سازمانهای حقوق بشری پروندهاش را دنبال میکنند. اما کمیته بینالمللی المپیک، نهادی که در منشور خود بر کرامت انسانی و حفاظت از ورزشکاران تاکید دارد، در آخرین پاسخ علنی درباره این پرونده، به نظارت و تعامل با نهادهای المپیکی بسنده کرده است.
حالا میتوان پرسید که آیا جایزه مگنیتسکی میتواند زمینه اقدام تازهای برای نجات جان محمدجواد وفاییثانی فراهم کند و البته کمیته بینالمللی المپیک با ریاست جدیدش چرا چندین فرسخ با ورزشکاران ایرانی که در خطر اعدام یا در حبس و زندان هستند فاصله گرفته است؟
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.