معدن‌کاوی در شاهرود و احتمال نابودی قله شاهور؛ مردم محلی چه می‌گویند؟
معدن «بوکسیت تاش» در کوهستان «شاهوار» شاهرود، پس از هفت سال توقف، با مجوز یک ساله فعالیت خود را از سر گرفت. این تصمیم در حالی گرفته شده که سازمان حفاظت محیط زیست همچنان با ادامه فعالیت معدن مخالف است و قرار است آثار آن بر منابع آب و خاک منطقه به‌طور مستمر پایش شود.
فعالیت معدن بوکسیت، سال ۱۳۹۷ پس از اعتراضات گسترده مردم شاهرود و با تصمیم شورای تامین استان سمنان متوقف شد. هفته نخست آبان۱۴۰۵ اما خبرگزاری‌های ایران خبر دادند که با دستور «مسعود پزشکیان»، رییس دولت چهاردهم و برای بررسی و حل اختلاف میان وزارت صنعت، معدن و تجارت و سازمان حفاظت محیط زیست در معاونت حقوقی ریاست‌جمهوری، مجوز یک ساله فعالیت برای معدن مجددا صادر شده است.
این گزارش در گفت‌وگو با «اعظم بهرامی»، پژوهشگر و کنشگر حوزه محیط‌زیست و انرژی به فعالیت این معدن و اثر آن بر زندگی مردم محلی می‌پردازد.
برداشت حدود ۱۸ هزار تن مواد دپو شده در معدن «بوکسیت» مشروط بر اینکه هیچ استخراج تازه‌ای صورت نگیرد موجب شده مجوز یک‌ساله برای از سرگیری فعالیت این معدن صادر شود. «محمدجواد کولیوند»، استاندار سمنان، در گفت‌وگو با خبرگزاری تسنیم مدعی شده است که بازگشایی معدن پس از بررسی‌های حقوقی و کارشناسی و با هدف حل اختلاف میان دستگاه‌های دولتی انجام شده است.
استاندار سمنان همچنین گفته است که فعالیت این معدن در مدت یک سال پیش‌رو «زیر نظر کمیته‌ای متشکل از نمایندگان دستگاه‌های مسوول و دانشگاه علوم پزشکی» خواهد بود و ناظران هر سه ماه یک بار گزارشی از وضعیت محیط زیستی منطقه به استانداری ارایه خواهند داد.
اما به‌رغم آنچه استانداری سمنان اعلام کرده، در هفته نخست آبان، مردم شاهرود در اعتراض به این تصمیم در مقابل استانداری و دفتر امام جمعه شهر دست به تجمع اعتراضی زدند.
پلاکاردهای در دست مردم مطالبه آن‌ها را روشن و شفاف فریاد می‌زند. آن‌ها خواهان «تعطیلی دایم معدن و تخلیه کوهستان از ماشین‌آلات مرتبط با آن» هستند.
مناقشه بر سر معدن شاهوار از سال ۱۳۸۹ آغاز شده است. «اعظم بهرامی» کنشگر و پژوهشگر حوزه محیط‌زیست درباره سابقه اعتراضات مردمی در این منطقه به ایران‌وایر می‌گوید: «مردم محلی در شهرهای شاهرود و اراک، نمونه‌های درخشانی از مبارزه مردمی محیط‌زیستی هستند. اراک در مورد آلودگی هوا و شاهرود هم درباره مساله معدن. پویش نجات شاهوار در شاهرود یک پویش قدیمی است. مردم حتی موفق شدند ائتلافی قدرتمند بین فعالان محیط‌زیست، کسبه بازار و قشرهای مختلف حتی مذهبی و سنتی ساکن شاهرود در این زمینه شکل بدهند. همین‌ها منجر به توقف چند ساله فعالیت معدن شد. الان هم از هفته اول آبان که فعالیت مجدد معدن شروع شده مردم به‌درستی و آگاهانه این مساله را مطرح کرده‌اند که این اشتغالی که دارید وعده‌اش را می‌دهید دارد به قیمت از بین رفتن منابع آبی ما رخ می‌دهد و این خواسته ما نیست.»
کوه شاهوار کجاست و معدن بوکسیت چه می‌کند؟
شاهوار از نظر زیست‌محیطی برای مردم ساکنان پهنه پیرامونی‌اش فراتر از یک منطقه طبیعی یا یک منبع حیاتی است. اعظم بهرامی با تایید این گزاره می‌گوید: «شاهوار یک زیرساخت طبیعی است که کار یک سد و یک مخزن را در آن منطقه انجام می‌دهد. معدن‌کاوی در این منطقه مثل این است که این سد را تکه تکه به مصالح تبدیل کنند. علاوه بر این شاهوار بلندترین قله البرز شرقی و مهمترین منبع تامین آب شاهرود است. سنگ آهکی که از معدن بوکسیت استخراج می‌شود در واقع تکه‌های همین مخزن آب طبیعی است. به همین سبب مساله آب در منطقه البرز شرقی را نمی‌شود از داستان فعالیت این معدن جدا کرد.»
او در ادامه به موضوع تکرار شونده نقش ساکنان بومی هر منطقه در حفظ محیط‌زیست اشاره می‌کند: «مردم و ساکنان محلی در شاهوار، جمعیتی نزدیک به ۲۰۰هزار نفر توسط وزارت نیرو، صمت و نهاد ریاست‌جمهوری نادیده گرفته شده‌اند. نگرانی اصلی ساکنان آسیب به منابع آب شاهرود و روستاهای اطراف، تخریب پوشش گیاهی و تغییر ساختار طبیعی کوهستان است.»
بررسی گزارش‌های پیشتر منتشر شده درباره مناقشه مردمان شاهرود با ذینفعان احداث معدن نشان می‌دهد که در سال ۱۳۹۷، پس از افزایش اعتراض‌های مردمی و طرح موضوع آلودگی آب، تخریب خاک و آسیب به قله شاهوار در مجلس شورای اسلامی، شورای تامین استان تصمیم به توقف فعالیت معدن گرفت. با این حال، اختلافات حقوقی درباره امکان تعطیلی دایمی معدن ادامه یافت.
اعظم بهرامی در تشریح تلاش مردم محلی برای توقف فعالیت معدن به ایران‌وایر می‌گوید: «در این کوه بلند، هزاران اصله درخت و بوته ممنوع‌القطع وجود دارد که وقتی جاده‌سازی کنند بخشی از آن پاک‌تراشی می‌شود. برای معدن تا ارتفاع ۳۶۰۰متر کوه را تراشیده‌اند و پروانه بهره‌برداری هم دریافت کرده‌اند. این نشان می‌دهد که ساختار قله شاهوار آسیب دیده. ساختار آب هم تحت تاثیر قرار گرفته و نمونه‌برداری‌ها از آب‌های زیرزمینی، آلودگی‌هایی را گزارش می‌کند. فلزات سنگین مثل سرب و نیکل بعد از انفجارهای مرتبط با معدن در خاک باقی می‌ماند و مثل غبار زمین‌های کشاورزی را تحت تاثیر قرار می‌دهد، باغات را آلوده می‌کند. خیلی واضح است که مردم احساس خطر کنند.»
این پژوهشگر محیط‌زیست بر این باور است که ارتباط مشخصی میان فعالیت معدن و کاهش منابع، آسیب به کشاورزی و دامداری و تهدید سلامت ساکنان به‌خصوص زنان و کودکان وجود دارد: «در طول این سال‌ها، خانه کشاورزی شاهرود، رییس دانشگاه علوم‌پزشکی این شهر و مردم محلی بارها در این‌باره صحبت کرده‌اند. مقامات استانی و مردم محلی می‌گویند گستردگی آلودگی به زمین‌های کشاورزی، احتمال وقوع مهاجرت اجباری در این منطقه را بالا می‌برد. مردمی که در شاهرود زندگی می‌کنند و مقامات محلی در واقع این معدن را یک بمب محیط‌زیستی می‌دانند و مدام در این زمینه هشدار می‌دهند.»
به گفته اعظم بهرامی اتفاقاتی هم در دراز مدت رخ خواهد داد که نمی‌شود درباره آن‌ها به شکل دقیق اظهارنظر کرد از جمله بیماری‌هایی که بعدها به دلیل استخراج‌های معدن ممکن است مردم به آن مبتلا شوند: «اما می‌شود پیش‌بینی کرد که کارگران شاغل در معدن، کودکان و زنان باردار بیشتر در معرض خطرات ناشی از نفوذ فلزات سنگین و انباشته شدن آن در بدن خود تحت تاثیر قرار می‌گیرند و ممکن است سلامت خود را از دست بدهند.»
چرا فعالیت معدن بوکسیت از سر گرفته شد؟
استاندار سمنان دلیل طرح مجدد موضوع بازگشایی معدن مسایل حقوقی و نیاز صنایع آلومینیوم کشور به بوکسیت عنوان کرده است. بوکسیت ماده معدنی سنگ اصلی مورد استفاده برای تولید آلومینا و در نهایت آلومینیوم است. محمدجواد کولیوند می‌گوید در طول هفت سال توقف فعالیت این معدن، ایران ناچار به واردات بوکسیت از کشورهایی مانند ترکیه بوده و هزینه‌ای برابر با سه هزار میلیارد تومان در یک سال پرداخت کرده است.
این مقام استانی مدعی شده است سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با همکاری کارشناسان و استادان دانشگاهی مطالعاتی درباره وضعیت آب و خاک شاهوار انجام داده و گزارشی ۳۰۰صفحه‌ای به شورای معادن کشور ارایه داده‌اند که تایید می‌کند میزان آلودگی آب کمتر از سطحی ارزیابی شده که در برخی گزارش‌های پیشین مطرح شده بود.
این درحالی است که بخشی از نمونه‌برداری‌های مورد اشاره استاندار سمنان، در دوره تعطیلی معدن انجام شده و نتایج آن احتمالا با شرایط واقعی منطقه هنگام فعالیت معدن متفاوت خواهد بود.
اعظم بهرامی اما بر این باور است که سازوکار تعلیق فعالیت این معدن چندان کارآمد نبوده و نتوانسته از ابتدا توقف فعالیت را یکبار برای همیشه ابلاغ کند. او در توضیح این مساله می‌گوید: «پرونده معدن بوکسیت بارها توسط سازمان محیط‌زیست ابطال شده اما دوباره بازگشته است. به طور کلی مسیر تصمیم‌گیری مشکلات متعددی دارد از جمله اینکه به شکل سنتی وزارت‌خانه‌های نیرو و صمت و معاون تحقیقات ریاست جمهوری مستقل از اینکه چه کسانی در آن‌ها تصمیم‌گیرنده باشند همیشه با سازمان محیط‌زیست مشکل دارند. از طرفی خود این وزارت‌خانه‌ها با مسعود پزشکیان هم رابطه پیچیده‌ای دارند و مشخص نیست منافع را چه کسی تعیین می‌کند و به همین دلیل مسیر تصمیم‌گیری درباره فعالیت یا عدم فعالیت معدن بوکسیت پر ایراد است.»
او با اشاره به توجیهات اقتصادی که استاندار سمنان برای فعال شدن معدن به آن‌ها استناد کرده است، می‌گوید: «هربار می‌گویند احداث معدن اشتغال و درآمد برای منطقه ایجاد می‌کند و کارشناس و نهاد قضایی مستقلی هم نداریم که یکبار برای همیشه فعالیت چنین معدنی را که ممکن است مخزن و سد طبیعی یک کوهستان را از بین ببرد، غیرقانونی اعلام کند.»
برای نجات شاهوار چه باید کرد؟
استاندار سمنان در اظهارات خود بارها بر حضور گروه‌های ناظر بر فعالیت معدن بوکسیت و گزارش‌‌دهی دوره‌ای درباره نتایج این نظارت تاکید کرده است اما به باور بهرامی نظارت کوتاه مدت به هیچ وجه نمی‌تواند مشکلاتی که معدن در شاهرود و قله شاهور ایجاد می‌کند را حل کند: «حجم آلودگی ناشی از فعالیت معدن بعد از مدتی به نقطه بازگشت‌ناپذیر خواهد رسید و هیچ تناسبی هم با میزان تخریب می‌تواند نداشته باشد. وقتی آنجا بمب‌گذاری شود و بخش زیادی از کوه از بین می‌رود حالا اینکه نظارتی باشد یا نباشد خیلی تاثیری در ماجرا ندارد. به همین سبب آنچه استاندار سمنان می‌گوید اثربخش نیست. بیشتر هدف این ادعاها تظاهر است برای اینکه بگویند ما هم کاری کرده‌ایم.»
اعظم بهرامی می‌گوید نجات شاهور در گرو ایستادگی مردم و اطلاع‌رسانی توسط رسانه‌ها و کارشناسان است: «اینکه مردم چقدر در برابر نهاد تصمیم‌گیری در این زمینه طاقت بیاورند و بر سر موضع خود بمانند، مهم است. خواست مردم این است که معدن تعطیل و ماشین‌آلاتی که به آنجا برده شده از منطقه خارج شود. رسانه‌ها و کارشناسان محیط‌زیست هم باید بر اطلاع‌رسانی و گزارش‌نویسی در این زمینه متمرکز بمانند. هرچند بخش‌های تراشیده شده، درخت‌های ارس چند صد ساله‌ای که در این مدت قطع شده برگشت ناپذیرند. »
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.