Meer Russen vluchten naar Armenië: 'Ieder loopt gevaar zomaar te worden opgepakt'

Geert Groot Koerkampverslaggever in Armenië

In het centrum van Jerevan kun je je soms even in Rusland wanen. In de hoofdstad van Armenië wordt Russisch alom gesproken en hier en daar hangen zelfs Russische uithangborden. Dat is geen wonder, want Armenië is niet alleen een geliefde bestemming voor Russische toeristen, maar vooral ook voor mensen die Rusland ontvluchten uit angst voor repressie of mobilisatie.

Zoals Andrej, een 19-jarige IT'er die na de parlementsverkiezingen van september na lang wikken en weken de knoop doorhakte en zijn land verliet, misschien definitief. "Het is duidelijk dat er steeds meer inperkingen van mijn vrijheid komen, dat er slechte dingen staan te gebeuren. Het is zwaar in afwachting daarvan steeds maar onder spanning te leven."

Het gaat daarbij niet meer alleen om de angst voor een nieuwe mobilisatiegolf, waarover al lang wordt gespeculeerd. Rusland lijkt steeds meer moeite te hebben contractsoldaten te ronselen voor het front in Oekraïne.

De onrust groeit ook door de aanhoudende vervolging van andersdenkenden, terwijl blokkades van tienduizenden websites en het lokaal afsluiten van het internet het leven in Rusland danig bemoeilijken. De toekomst oogt voor veel vooral jonge Russen uitermate somber.

Momenteel telt Armenië naar schatting 50.000 Russen die om bovenstaande redenen hun land hebben verlaten, zegt mensenrechtenactivist Jan Slovitski, die sinds 2022 in Jerevan verblijft. Hij zet zich in voor gevluchte Russen die om wat voor redenen dan ook in de problemen zijn gekomen.

De Russische exodus kende verschillende golven. De eerste volgde meteen op het begin van de inval in Oekraïne in februari 2022. Later dat jaar kondigde de Russische president Poetin een gedeeltelijke mobilisatie af. Het besluit leidde tot grote onrust in de Russische samenleving. Honderdduizenden mannen verlieten inderhaast het land, onder meer naar buurland Georgië en ook naar Armenië.

Om hoeveel mensen het precies gaat is niet bekend. Volgens Slovitski werd in 2023 gesproken van 1,3 miljoen. Sindsdien zijn er mensen vertrokken en sommigen weer teruggekeerd naar Rusland. Ze stuitten bij de emigratie op problemen met hun verblijfsstatus en het vinden van woonruimte of werk.

Pakweg sinds juli van dit jaar is er weer sprake van een toename van het aantal Russen dat het thuisland om politieke redenen de rug toekeert. In Armenië is de vraag naar woonruimte de afgelopen maanden sterk toegenomen, wat ook de prijzen flink heeft opgedreven. Hetzelfde gebeurt in Georgië.

"De eerste twee golven waren ingegeven door paniek", zegt Slovitski. Nu is er iets anders aan de hand. Steeds meer mensen voelen dat de druk toeneemt en het risico op vervolging groter wordt. "Iedereen loopt gevaar willekeurig te worden opgepakt", zegt Slovitski. "Daarom gaan de mensen weg."

Daarbij valt op dat de gemiddelde leeftijd van de recente nieuwkomers lager ligt dan bij de emigranten van het eerste uur. Ook hebben ze vaak minder financiële middelen tot hun beschikking. Voor velen is de vlucht een sprong in het duister.

Dat ze voor Armenië kiezen is niet toevallig. De betrekkingen tussen Armenië en Rusland worden met de dag stroever vanwege het Armeense streven toenadering te zoeken tot de Europese Unie. De autoriteiten in Jerevan hebben laten weten dat Russen die hun land ontvluchten welkom zijn in Armenië.

Russen kunnen naar Armenië reizen met een gewoon paspoort, ze hebben daar geen speciaal reispaspoort voor nodig. Een visum of speciale verblijfsstatus is niet vereist. Het geeft de nieuwe emigranten een adempauze en de tijd zich hier te vestigen, of verder te kijken naar een eventuele andere bestemming.

De kans is uiterst klein dat Armenië mensen terugstuurt naar Rusland, wat wel is gebeurd in verschillende andere voormalige Sovjetrepublieken, zoals Kazachstan. En - niet onbelangrijk - met Russisch kun je hier prima terecht.