Historyczny zakup gruntów cennych przyrodniczo przez Karkonoski Park Narodowy dzięki darowiźnie Fundacji Drzewo i Jutro – Stawy Podgórzyńskie im. Jamesa Van Bergh i Łąki w Niedamirowie w Karkonoskim Parku Narodowym

Całkowita powierzchnia nowo nabytego obszaru Stawów wynosi dokładnie 112,98 hektara. Charakterystyka fizyczna i struktura terenu obejmują:

Grunty pod wodą: 97,89 ha, na które składają się historyczne stawy rybne, groblowe oraz nieckowe zasilane wodami górskich potoków: Podgórnej, Wrzosówki i Czerwonki.

Czytaj nas częściej w Google

Dodaj w Google

Pozostałe ekosystemy: Blisko 15 hektarów lasów, dzikich łąk, pastwisk, zadrzewień oraz cennych nieużytków.

Zabudowania: W skład nieruchomości wchodzą także obiekty kubaturowe, w tym budynek dawnej znanej restauracji „Aquakultura”.

Powierzchnia nabywanych Łąk w Niedamirowie wynosi 29,31 ha i obejmuje grunty rolne (cenne przyrodniczo łąki) i leśne.

Materiały prasowe

Obwód Ochronny Stawy Podgórzyńskie im. Jamesa Van Bergh. Fot. A. Raj

Wyjątkowość przyrodnicza i konieczność ochrony

Teren Stawów Podgórzyńskich stanowi największy historyczny kompleks stawów hodowlanych w całych Sudetach, którego początki sięgają XV wieku i działalności zakonu cystersów. Ochrona tego obszaru była priorytetem dla przyrodników z kilku kluczowych powodów:

Oaza bioróżnorodności: Jest to jeden z najcenniejszych obszarów wodno-błotnych w regionie, stanowiący dom, miejsce lęgowe i żerowisko dla około 180 gatunków ptaków (w tym 100 gatunków związanych ze środowiskiem wodno-błotnym, m.in. bielik, bąk czy błotniak stawowy).

Materiały prasowe

Łąki w Niedamirowie. Fot. Ł. Drążkowski

Korytarz ekologiczny: Stawy działają jako naturalny pomost i łącznik migracyjny między pasmem Karkonoszy a dnem Kotliny Jeleniogórskiej.

Tarcza klimatyczna: Obszar odgrywa fundamentalną rolę w retencji wody i ochronie przeciwpowodziowej regionu, stabilizując gospodarkę hydrologiczną w dobie gwałtownych zmian klimatu.

Zagrożenie komercjalizacją: Brak objęcia terenu najwyższą formą ochrony państwowej rodził realne ryzyko wykupu przez deweloperów i bezpowrotnego zniszczenia krajobrazu pod budowę masowych apartamentowców.

Teren Łąk w Niedamirowie obejmuje chronione gatunki i siedliska, często odmienne od tych, które spotykamy w granitowej części Karkonoszy w obecnych granicach Parku:

Łąki objęte ochroną w obszarze Natura 2000, takie jak: górskie łąki konietlicowe użytkowane ekstensywnie, górskie i niżowe murawy bliźniczkowe, oraz unikatowy w skali Sudetów typ siedliska - górskie i nizinne torfowiska zasadowe o charakterze młak, turzycowisk i mechowisk z licznymi rzadkimi i chronionymi gatunkami takimi jak kruszczyk błotny, wełnianka szerokolistna, świbka błotna czy turzyca Davalla, kukułka szerokolistna a także listera jajowata.

Ostoja rzadkich gatunków roślin: Na murawach w Niedamirowie występują także gatunki storczyków takich jak kukułka bzowa, podkolan biały czy gółka długoostrogowa.

Chroniona fauna: W obrębie kompleksu łąkowego w Niedamirowie stwierdzono występowanie rzadkiego dla Karkonoszy derkacza i gąsiorka (gatunki wymienione w Zał. nr 1 Dyrektywy Ptasiej); obszar ten wchodzi również w skład terytorium grupy rodzinnej wilków zajmującej wschodnią część Karkonoszy.

Korytarz ekologiczny: Kompleks łąk jest objęty korytarzem ekologicznym Karkonosze- Góry Stołowe, który stanowi część głównego zachodniego korytarza ekologicznego o znaczeniu paneuropejskim.

Przełomowa rola Fundacji Drzewo i Jutro

Możliwość pełnego sfinansowania zakupu gruntów otworzyła darowizna celowa w wysokości 29 580 000 zł na zakup Stawów Podgórzyńskich oraz 2 896 800 zł na wykup łąk w Niedamirowie, przekazana przez prywatną Fundację Drzewo i Jutro bezpośrednio na rzecz Parku Narodowego.

Materiały prasowe

Cenne siedliska na terenie Łąk w Niedamirowie - torfowiska zasadowe. Fot. D. Wojnarowicz

Wydarzenie to ma charakter absolutnie przełomowy i bezprecedensowy w skali kraju - to pierwszy przypadek w historii Polski, kiedy wykup gruntów mających wejść w struktury parku narodowego został w 100% sfinansowany przez prywatnego darczyńcę.

Inicjatywa ta wyznacza całkowicie nowy standard i model systemowy (tzw. prywatny mecenat przyrodniczy), pokazując, że podmioty publiczne mogą skutecznie i błyskawicznie zabezpieczać najcenniejsze zasoby naturalne przed degradacją, bazując na kapitałowym wsparciu prywatnych darczyńców i organizacji pozarządowych.

Fundacja Drzewo i Jutro

Materiały prasowe

W roku 2016 James Van Bergh, wspólnie z żoną, Agnieszką Van Bergh założyli Fundację Drzewo i Jutro, która wspiera finansowo organizacje pozarządowe w Polsce i w Kanadzie. Fundatorami Fundacji są James Van Bergh – założyciel spółki Benefit Systems, gdzie pełnił funkcję prezesa i przewodniczącego rady nadzorczej, oraz jego żona Agnieszka Van Bergh.

Działalność Fundacji rozwijała się od projektów społecznych do edukacji ekologicznej (od 2019 r.), a następnie od 2022r. Fundacja rozszerzyła działalność o ochronę przyrody i wykupy terenów cennych przyrodniczo.

Obecnie Fundacja łączy działania społeczne i środowiskowe, koncentrując się na:

• wsparciu dzieci (w tym z niepełnosprawnościami i środowisk migracyjnych),
• rozwoju infrastruktury społecznej (m.in. integracyjne place zabaw),
• edukacji ekologicznej dzieci i młodzieży,
• ochronie środowiska i przeciwdziałaniu zmianom klimatu.

Przełomowy projekt wykupu gruntów cennych przyrodniczo w celu włączenia ich do Karkonoskiego Parku Narodowego poprzedziły doświadczenia i partnerstwa realizowane przez Fundację Drzewo i Jutro w Kanadzie. Od 2022 roku Fundacja ściśle współpracuje z The Nature Conservancy of Canada (NCC) — jedną z największych na świecie organizacji zajmujących się prywatnym wykupem i ochroną dzikiej przyrody.

Doświadczenia te ukształtowały unikatowe podejście organizacji:

Współfinansowanie wielkich rezerwatów: Fundacja kapitałowo wspierała NCC przy wykupach ogromnych, dziewiczych obszarów leśnych i wodnych w prowincji Ontario, w tym kluczowych przyrodniczo rejonów Boreal Wildlands oraz Hastings Wildlife Junction.

Włączenie społeczności lokalnych: Poprzez projekty takie jak Indigenous Engagement Across Ontario, Fundacja uczyła się, jak łączyć wykup ziemi z aktywizacją i monitorowaniem ekologicznym prowadzonym przez rdzenną ludność.

Motywacja do działania w Polsce: Sukces kanadyjskiego modelu — w którym prywatny kapitał błyskawicznie reaguje i zabezpiecza przyrodę przed deweloperami czy przemysłem drzewnym — zainspirował Fundatorów do przeniesienia tych standardów na grunt polski.

Decyzja Fundacji o umożliwieniu ochrony Stawów Podgórzyńskich – krytycznie zagrożonego degradacją ekosystemu wodno-błotnego o znaczeniu międzynarodowym, wpisuje się w istniejącą strategię działań Fundacji dotyczących ochrony terenów cennych przyrodniczo i przeciwdziałania w ten sposób postępującym zmianom klimatu.

Współpraca KPN z Fundacją Drzewo i Jutro

Korzenie partnerstwa: Wspólne projekty edukacyjne

Zanim doszło do historycznego zakupu gruntów, Karkonoski Park Narodowy i Fundacja Drzewo i Jutro (FDJ) przez kilka lat budowały wzajemne zaufanie poprzez realizację wspólnych, systemowych projektów z zakresu edukacji ekologicznej.

Czas trwania i cel: Ścisła współpraca w tym obszarze rozpoczęła się w 2023 roku projektem „Serce dla przyrody z Karkonoskim Parkiem Narodowym” i była skierowana głównie do dzieci, młodzieży oraz społeczności lokalnych z regiony Karkonoszy i Dolnego Śląska. Po zakończeniu rocznej realizacji projektu w 2024 roku KPN i FDJ podpisały umowę na kontynuację projektu „Serce dla przyrody z Karkonoskim Parkiem Narodowym” na lata 2024-2027. Wspólne przedsięwzięcie jest projektem edukacyjnym skierowanym do uczniów i młodzieży szkolnej z regionu Karkonoszy - głównie z powiatu karkonoskiego, realizowanych w trzech ośrodkach edukacyjnych Karkonoskiego Parku Narodowego.

Skala finansowa i działania: w ramach projektów edukacji ekologicznej Fundacja przekazała KPN ponad 251 000 zł na realizację warsztatów i zajęć przyrodniczych, zakup pomocy dydaktycznych i sprzętu do obserwacji terenowych oraz sfinansowanie transportu uczestników na zajęcia do Karkonoskiego Parku Narodowego, aby pokonać barierę komunikacyjną, która często uniemożliwia uczestnictwo w zajęciach edukacyjnych na terenach cennych przyrodniczo.

Odbiorcy: Łącznie w działaniach programu edukacyjnego stworzonego w ramach wspólnych projektów KPN i FDJ wzięło udział i wciąż uczestniczy tysiące odbiorców – głównie uczniów szkół podstawowych i średnich z Jeleniej Góry i okolicznych powiatów. W latach 2023-2025 w 134 działaniach edukacyjnych wzięło udział ponad 3000 uczestników.

Inicjatywa rozszerzenia współpracy

Po trzech latach niezwykle satysfakcjonującej i efektywnej pracy w obszarze edukacji, to właśnie Fundacja Drzewo i Jutro wyszła z inicjatywą wykonania kolejnego, milowego kroku i zaproponowała dyrekcji KPN rozszerzenie dotychczasowych działań, wskazując na gotowość sfinansowania wielkoobszarowego wykupu gruntów.

Przebieg procesu zakupowego i negocjacji

Proces przygotowania transakcji był operacją niezwykle skomplikowaną pod względem prawnym i logistycznym, a cała procedura trwała blisko dwa lata:

Analiza i audyt: Pierwszym krokiem było wykonanie przez KPN oraz niezależnych ekspertów szczegółowej inwentaryzacji przyrodniczej oraz audytu prawnego nieruchomości (analiza ksiąg wieczystych, operatów szacunkowych i hydrologicznych).

Negocjacje z właścicielami: Stawy Podgórzyńskie oraz łąki w Niedamirowie znajdowały się w rękach prywatnych. Kluczowym wyzwaniem było wynegocjowanie ceny odzwierciedlającej realną wartość rynkową gruntów oraz obiektów kubaturowych, przy jednoczesnym zabezpieczeniu interesu Skarbu Państwa.

Finał: Rozmowy prowadzone w pełnej dyskrecji zakończyły się sukcesem i podpisaniem aktu notarialnego 8 maja 2026 roku (Stawy Podgórzyńskie) oraz 24 września 2026 (Łąki w Niedamirowie).

Największe wyzwania realizacyjne

Struktura własnościowa i prawna: Konieczność precyzyjnego uregulowania praw do gruntów pod wodami powierzchniowymi oraz specyficznych uwarunkowań prawa wodnego a także skomplikowany proces negocjacji z wieloma właścicielami łąk w Niedamirowie.

Presja czasu i deweloperów: Teren stawów znajdował się na celowniku inwestorów komercyjnych. Opóźnienie negocjacji mogło skutkować bezpowrotną utratą obszaru na rzecz zabudowy hotelowej.

Konstrukcja darowizny celowej: Stworzenie bezpiecznego, pionierskiego mechanizmu prawnego, który pozwolił publicznej instytucji (KPN) przyjąć od prywatnej fundacji gigantyczną darowiznę finansową z rygorystycznym przeznaczeniem na natychmiastowy wykup konkretnych działek.

Znaczenie Stawów Podgórzyńskich oraz Łąk w Niedamirowie dla ochrony przyrody

Różnorodność biologiczna: Jest to unikalny w skali Europy Środkowej ekosystem, w którym antropogeniczny układ stawów połączył się w naturalną symbiozę z dziką przyrodą. Notuje się tu występowanie rzadkich gatunków owadów (w tym chronionych ważek), bogatą florę torfowiskową oraz liczne populacje płazów i gadów.

Znaczenie dla ptaków wodno-błotnych: Obszar stanowi kluczowy punkt na mapie migracyjnej ptaków wzdłuż pasma Sudetów. Jest to regularne miejsce gniazdowania, żerowania i odpoczynku dla takich gatunków jak: bąk, kropiatka, zielonka, rybołów, bielik, czapla biała oraz liczne gatunki kaczek i siewkowych.

Retencja wody i gospodarka wodna: Kompleks posiada ogromną zdolność akumulacji wody (szacowaną na ponad milion metrów sześciennych). Działa jak gigantyczna gąbka – w czasie gwałtownych roztopów w Karkonoszach chroni niżej położone miejscowości przed zalaniem, a w okresach suszy stabilizuje poziom wód gruntowych w Kotlinie Jeleniogórskiej.

Rola dla lokalnej społeczności i zachowania krajobrazu: Projekt ratuje unikalny krajobraz kulturowy Kotliny, którego historia sięga XV-wiecznej działalności cystersów z Cieplic. Dzięki włączeniu w granice KPN, mieszkańcy zyskują gwarancję, że przestrzeń ta pozostanie zielona, ogólnodostępna, wolna od grodzenia i wielkopowierzchniowej zabudowy, służąc jako miejsce zrównoważonej rekreacji oraz edukacji.

Znaczenie projektu i perspektywy na przyszłość

Przełom w polskim systemie ochrony przyrody

Sfinalizowanie zakupu Stawów Podgórzyńskich to wydarzenie o charakterze historycznym, które redefiniuje dotychczasowe podejście do ochrony środowiska w Polsce. Przez dekady powiększanie parków narodowych lub tworzenie nowych rezerwatów kojarzyło się wyłącznie z długotrwałymi procedurami administracyjnymi oraz ograniczonymi środkami z budżetu państwa.

Ten projekt udowadnia, że:

Czas reakcji ma kluczowe znaczenie: Tam, gdzie mechanizmy państwowe przegrywały z elastycznością i tempem działania prywatnych inwestorów, pojawia się trzeci sektor zdolny do natychmiastowego zabezpieczenia kapitałowego.

Ochrona obszarowa zyskuje nowe narzędzie: Wykup gruntów na własność Skarbu Państwa (reprezentowanego przez KPN) trwale i nieodwracalnie eliminuje ryzyko zmian w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego na korzyść deweloperów.

Nowy model współpracy: Prywatny Mecenat Przyrodniczy

Wspólny sukces Karkonoskiego Parku Narodowego oraz Fundacji Drzewo i Jutro daje silną nadzieję na narodziny stałego, systemowego modelu współpracy w Polsce. Do tej pory filantropia biznesowa kojarzyła się głównie ze wsparciem szpitali, kultury czy sportu. Ten projekt przeciera szlak dla filantropii środowiskowej (conservation philanthropy) na wzór krajów anglosaskich.

Model ten stanowi bezpośrednie zaproszenie i inspirację dla:

Fundacji i organizacji NGO: Jako wzorzec budowania relacji opartej na zaufaniu z instytucjami publicznymi.

Przedsiębiorców i osób prywatnych: Pokazuje, że realny, trwały kapitał może zostać przekształcony w żywy, wieczny pomnik przyrody, który przetrwa pokolenia.

Innych parków narodowych: Dostają one do ręki gotową, sprawdzoną ścieżkę prawną i proceduralną, jak bezpiecznie przyjmować darowizny celowe na powiększanie swoich granic.

James Van Bergh – Fundator i Patron

Nowy wymiar filantropii

Kluczową postacią, bez której realizacja tego przedsięwzięcia nie byłaby możliwa, jest James Van Bergh – współzałożyciel i fundator Fundacji Drzewo i Jutro. James Van Bergh jest absolwentem Harvard Business School, od lat angażuje się w inicjatywy łączące biznes, odpowiedzialność społeczną i ochronę środowiska. Prywatnie James Van Bergh jest ojcem czwórki wspaniałych dzieci, miłośnikiem dzikiej kanadyjskiej przyrody, długich leśnych spacerów i wypraw kajakowych.

Decyzja Fundacji o przeznaczeniu ponad 30 milionów złotych na cel ochrony przyrody to gest pokazujący nowe, dojrzałe oblicze mecenatu, w którym sukces finansowy jednostki służy bezpośrednio ratowaniu ekosystemu planety.

Gest wdzięczności: Obwód Ochronny Stawy Podgórzyńskie imienia Patrona

W uznaniu zasług, bezprecedensowego zaangażowania finansowego oraz determinacji w ratowaniu sudeckiej przyrody, dyrekcja Karkonoskiego Parku Narodowego podjęła wyjątkową decyzję o uhonorowaniu Fundatora - nowo włączony w struktury parku obszar 113 hektarów Stawów Podgórzyńskich otrzymał oficjalną, honorową nazwę: Obwód Ochronny Stawy Podgórzyńskie im. Jamesa Van Bergh.

Wspólna odpowiedzialność za przyszłość

Projekty wykupu gruntów Stawów Podgórzyńskich oraz Łąk w Niedamirowie udowadniają, że za wielkimi ideami i zmianami systemowymi zawsze stoją konkretni ludzie – ich osobiste wartości, wizja i odwaga do podejmowania niestandardowych działań. Ochrona przyrody u progu drugiej połowy XXI wieku przestaje być wyłącznie obowiązkiem struktur państwowych. Staje się wspólną, solidarną odpowiedzialnością sektora publicznego, prywatnego biznesu i organizacji pozarządowych, działających razem w trosce o dobrostan przyszłych pokoleń.