Prymas i pierwszy sekretarz – historia październikowego układu

Tekst powstał w ramach specjalnego cyklu "Zapomniana rewolucja"

Znamienną relację z tamtych wydarzeń pozostawił Stefan Staszewski, ówczesny I sekretarz Komitetu Warszawskiego PZPR, w wywiadzie udzielonym Teresie Torańskiej, opublikowanym później w książce Oni. Wspomniał on, że pod koniec wielkiego wiecu przed Pałacem Kultury atmosfera zaczęła wymykać się organizatorom spod kontroli. Przemawiał Marian Spychalski, który — jak wynika ze wspomnień Staszewskiego — nie miał talentu oratorskiego. Mówił chaotycznie i wypadł kompromitująco. Tymczasem zapadał zmrok, a wielotysięczny tłum przestał interesować się tym, co dochodziło z trybuny.

Nagle na placu pojawiło się inne hasło. Początkowo zapewne nie wszyscy na partyjnej trybunie rozumieli, co właściwie krzyczą zgromadzeni. Po chwili nie było już jednak żadnych wątpliwości. Dziesiątki tysięcy ludzi zaczęły rytmicznie skandować jedno nazwisko: Wyszyński.

Prymas Polski od ponad trzech lat pozostawał internowany. Nie było go na placu Defilad, nie przemawiał z trybuny, nie uczestniczył w politycznym spektaklu Października. A jednak właśnie jego nazwisko podchwycił tłum w chwili, gdy wiec mający być manifestacją poparcia dla nowego kierownictwa partii dobiegał końca.

Według Staszewskiego zdezorientowany i poirytowany Gomułka zapytał go, co właściwie krzyczą ludzie. Gdy usłyszał odpowiedź, natychmiast polecił formalnie zakończyć zgromadzenie. Staszewski ogłosił więc rozwiązanie wiecu. Tyle że tłum wcale nie zamierzał się rozejść.

Na placu pozostało, jak oceniał Staszewski, około siedemdziesięciu tysięcy osób. I wtedy pojawiło się hasło jeszcze bardziej niezwykłe, niemal groteskowe z punktu widzenia komunistycznej logiki politycznej: "Wyszyński do Biura Politycznego!".

Paradoks był tak naprawdę jednak pozorny. Tłum nie zastanawiał się nad ustrojowymi subtelnościami ani kompetencjami partyjnych gremiów. Wyrażał w najbardziej bezpośredni sposób swoje przekonanie, że skoro w Polsce następuje polityczna zmiana, to nie może się ona dokonać bez człowieka, którego władze komunistyczne od trzech lat trzymały w odosobnieniu.

Reakcja Gomułki była znamienna. Staszewski zapamiętał go jako roztrzęsionego i skrajnie bladego. Pierwszy sekretarz pospiesznie zszedł z trybuny, wycofał się do wnętrza Pałacu Kultury, a następnie samochodem pojechał do gmachu Komitetu Centralnego.

• PRZECZYTAJ: Jak polskie kino pokazywało okres stalinizmu

Ten krótki epizod mówił o sytuacji politycznej Polski więcej niż niejeden partyjny referat. Październikowa euforia wyniosła Gomułkę na szczyt władzy, ale nie uczyniła go jedynym autorytetem dla polskiego społeczeństwa. Gdy dziesiątki tysięcy ludzi na placu Defilad zaczęły wołać nazwisko uwięzionego prymasa, kierownictwo partii otrzymało lekcję politycznego realizmu. Wyszyński, choć pozostawał internowany i formalnie był pozbawiony jakiegokolwiek wpływu na władzę państwową, posiadał coś, czego komunistyczna partia nie potrafiła ani zadekretować, ani wytworzyć za pomocą własnego aparatu — rzeczywisty autorytet społeczny.

Dlatego po 24 października problem Wyszyńskiego przestał być dla nowej ekipy wyłącznie problemem Kościoła. Stał się problemem władzy. Porozumienie z prymasem nie było już kwestią dobrej woli, lecz politycznej konieczności. Nie przypadkiem dwa dni później w klasztorze w Komańczy, gdzie znajdował się internowany prymas, zjawili się dwaj wysłańcy Gomułki, aby negocjować warunki jego powrotu do Warszawy.

Non Possumus

Zanim przejdziemy do tych negocjacji, cofnijmy się o sześć lat i opiszmy drogę Wyszyńskiego do internowania. Komuniści od początku lat pięćdziesiątych prowadzili bezpardonową walkę z Kościołem katolickim. Rządzący wówczas Polską staliniści chcieli szybko zaprowadzić w kraju porządki totalitarne. Aby do tego doprowadzić, musieli sobie podporządkować lub zniszczyć wszelkie niezależne instytucje.

Kardynał Wyszyński

Instytut Prymasowski

Wszystkim miała zarządzać partia komunistyczna i jej przybudówki. Władza totalitarna, jak sama nazwa wskazuje, musiała być całkowita, czyli totalna i tym samym nie mogła tolerować żadnej niezależności, nawet związków wędkarzy czy filatelistów. Tymczasem na początku lat pięćdziesiątych Kościół katolicki w Polsce nadal posiadał ogromne wpływy w społeczeństwie, które w swojej zdecydowanej większości było katolickie. Ten fakt z jednej strony czynił rozprawę z Kościołem koniecznością, ale z drugiej stanowił ogromny problem; nie dało się tego zrobić szybko i bezproblemowo.

• PRZECZYTAJ: Oto prawdziwe znaczenie 1956 r. Przez kilka dni ważyły się losy Polski

Na przeszkodzie komunistom stała głowa polskiego Kościoła prymas Stefan Wyszyński, który przyjął wobec nich bardzo zmyślną i skuteczną strategię, polegającą na unikaniu rozstrzygającego starcia, na stałym manewrowaniu, na obronie i gotowości do ustępstw, na ciągłym wycofywaniu się i zajmowaniu z góry określonych nowych rubieży obronnych.

Polski historyk, znawca historii Kościoła, Rafał Łatka, uważa, że Wyszyński jeszcze na początku lat pięćdziesiątych wierzył w możliwość jakiegoś modus vivendi z komunistami. Dlatego zgodził się na powołanie Komisji Mieszanej Rządu i Episkopatu. Owocem jej prac było "porozumienie" z kwietnia 1950 r. Kościół poszedł w nim na szereg ustępstw, odciął się przede wszystkim od walki zbrojnej prowadzonej przez podziemie niepodległościowe, deklarując, że będzie piętnować "bandytyzm".

To stanowisko było zgodne z krytycznym nastawieniem Wyszyńskiego do zbrojnej partyzantki, której działania uważał za skazane na porażkę. Łatka jest zdania, że celem prymasa nie było wówczas "odsunięcie w czasie represji antykościelnych, ale całościowe ułożenie stosunków Kościoła z państwem". Co ciekawe, Wyszyński wierzył w możliwość współistnienia, a nawet współdziałania w niektórych dziedzinach Kościoła z władzami komunistycznymi. Świadczyć może o tym wpis w jego dzienniku w lutym 1952 r.: "Do przebudowy społecznej dążymy wszyscy: i komunizm, i socjalizm, i katolicyzm."

Nie trzeba robić wrażenia, że katolicyzm jest wrogi przebudowie społecznej i nic nie zrobił dla odmiany stosunków społecznych". Wiara w możliwość ułożenia relacji z komunistami była w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych złudzeniem, ale po roku 1956 okazała się podstawą strategii, która przyniosła Kościołowi wiele sukcesów.

Polscy staliniści szybko udowodnili, że nie mają zamiaru dotrzymywać porozumienia, forsownie dążąc do likwidacji autonomii Kościoła. W kwietniu 1950 r. powołali do życia Urząd ds. Wyznań, którego głównym celem było uzupełnienie destrukcyjnych działań bezpieki. W następnym roku władza rozpoczęła otwartą wojnę, służącą pełnemu podporządkowaniu episkopatu. W styczniu 1951 roku aresztowano biskupa kieleckiego Czesława Kaczmarka, a także usunięto administratorów apostolskich na Ziemiach Zachodnich i Północnych.

Rok później z macierzystej diecezji usunięto biskupów katowickich. W 1953 r. odbył się zaś proces bp. Kaczmarka i kurii krakowskiej. Prymas nie podejmował rzuconej przez komunistów rękawicy i bronił pozycji Kościoła, często idąc na taktyczne ustępstwa: we wrześniu 1952 r. zgodził się na wydanie deklaracji wzywającej wiernych do udziału w wyborach w ramach obywatelskiego obowiązku.

Taka defensywa i pasywna postawa miała swoje dobre uzasadnienie. Wyszyński tak tłumaczył ją w swoim dzienniku w grudniu 1952 r.: "[…] nie trzeba brawurować kosztem Kościoła. […] Trzeba pamiętać, że Kościół polski poniósł tak wielkie straty w czasie okupacji hitlerowskiej, że strat tym nie możemy mnożyć nierozważnie. Zapewne, jeśli Bóg zażąda od nas męczeństwa, nie odmówimy tego zaszczytu. Ale dziś donioślejszą sprawą jest "męczeństwo pracy", niż "męczeństwo więzienia". […] W obecnej chwili Kościół piastuje na swych ramionach macierzyńskich polski Naród. Trzeba więc tak postępować, by naród nie utracił tych ramion".

Na początku lutego 1953 r. komuniści weszli na kurs podporządkowania sobie w pełni episkopatu. Wydali dekret o obsadzaniu i znoszeniu wszelkich stanowisk kościelnych, uzależniając każdą decyzję personalną od zgody władz. Ponadto wprowadzili obowiązek ślubowania duchownych na wierność PRL. Tym razem komuniści przekroczyli czerwoną linię. Prymas nie mógł się zgodzić na całkowite ubezwłasnowolnienie Kościoła.

Publicznie krytykował dekret, twierdząc, że tam, gdzie kapłaństwo jest w niewoli, nie ma wolności religijnej. Deklarował, że Kościół będzie się bronił "aż do oddania własnej krwi". W maju biskupi wystosowali do władz list, w którym jasno deklarowali: "Rzeczy Bożych na ołtarzach cesarza składać nam nie wolno. Non possumus." Owo non possumus, czyli "nie możemy", oznaczało koniec strategii kluczenia i defensywy. Była to jednoznaczna już manifestacja nieposłuszeństwa wobec komunistów.

W efekcie prymas Wyszyński został internowany we wrześniu 1953 r. i w odosobnieniu spędził następne trzy lata. Co istotne przy tym, Wyszyński był w chwili aresztowania już kardynałem. Do tej godności podniósł go papież Pius XII w styczniu 1953 r., czyli ledwie kilka miesięcy przed pozbawieniem wolności.

• PRZECZYTAJ: Uciekł na Zachód i zaczął mówić. Władze PRL ogarnęła panika

"Trzeba pomóc Gomułce"

Gomułka wybrano na I sekretarza PZRP 21 października 1956. Trzy dni później wystąpił on na słynnym wiecu na placu Defilad, gdzie tłum upomniał się o prymasa. Nowy przywódca zdawał sobie sprawę z ograniczeń swojej władzy. Aby ją wzmocnić, z jednej strony musiał zasłużyć sobie na zaufanie szefa sowieckiej kompartii Nikity Chruszczowa, a z drugiej polskiego społeczeństwa. Rozumiał bowiem doskonale, że nie da się rządzić już wyłącznie na bagnetach.

Dlatego postanowił szybko zakończyć wojnę z Kościołem. Zaraz po słynnym wiecu wysłał więc do Komańczy, ostatniego miejsca odosobnienia prymasa, swoich dwóch najbliższych współpracowników: Zenona Kliszkę i Władysława Bieńkowskiego. Poinformowali oni Wyszyńskiego, że nowy I sekretarz jest zdania, że powinien on jak najszybciej wrócić do Warszawy w celu objęcia urzędu.

Prymas zgodził się na to, ale postawił kilka warunków. Przede wszystkim zażądał zniesienia dekretu o obsadzaniu stanowisk kościelnych, a także powrotu biskupów zwolnionych ze swoich stanowisk przez komunistyczne władze. Warunki te zostały przyjęte i Wyszyński w ostatnich dniach października mógł wrócić do Warszawy.

Główną troską zarówno I sekretarza, jak i prymasa było uspokojenie nastrojów społecznych. Obawiano się bowiem niekontrolowanego wybuchu, który sprowokuje Sowietów do interwencji. W tym samym czasie na Węgrzech trwało antykomunistyczne powstanie, które zostało krwawo spacyfikowane na początku listopada przez Armię Sowiecką.

Dlatego prymas w kazaniu z 8 listopada wzywał: "Musimy pokonać wybujały indywidualizm tkwiący w naszym narodowym charakterze, także indywidualizm grupowy, musimy go pokonać w duchu tej miłości, która budzi wieczną gotowość do poświęceń. Łatwiej umrzeć w chwale, aniżeli żyć, walcząc przez całe lata z trudnościami, z brakami i znosić cierpienia. To wymaga większego bohaterstwa w tych chwilach tak brzemiennych w wydarzenia i budzących tyle naszych obaw".

Niedługo po zdławieniu przez Sowietów rewolucji węgierskiej prymas przedstawił ocenę powstałej sytuacji geopolitycznej podczas konferencji episkopatu odbytej w połowie grudnia. Mówił, że Stany Zjednoczone i inne mocarstwa Zachodu zaakceptowały ład jałtański, a więc nie zaangażują się po stronie narodów Europy Środkowej i Wschodniej. Co więcej, państwa te chcą uniknąć wojny z Sowietami "za wszelka cenę, nawet za cenę życia mniejszych narodów". Ostrzegał przy tym, że "chce się na Zachodzie wprowadzić Polskę w moment wrzenia, bo sprzyja to polityce Zachodu w rozbijaniu Rosji. Polska musi czuwać nad tym, by ratować swój byt".

Jak ważny dla komunistów był wówczas głos prymasa najlepiej świadczy fakt, że w Wigilię 1956 roku umożliwiono mu wystąpienie w radio. Był to krok bez precedensu nie tylko w Polsce, ale i w całym obozie socjalistycznym. Komuniści z pewnymi oporami i trudnościami zgodzili się na realizację obietnic złożonych Wyszyńskiemu w październiku. W grudniu zawarli nowe porozumienie z Kościołem, którego najważniejszym postanowieniem było pewne złagodzenie przepisów o obsadzaniu stanowisk kościelnych, powrót na Ziemie Odzyskane biskupów tytularnych mianowanych przez papieża oraz przywrócenie nauki religii w szkołach jako przedmiotu nieobowiązkowego.

Za te ustępstwa władza oczekiwała poparcia w trakcie zbliżających się wyborów. Prymas zrobił wtedy rzecz wyjątkową — poparł ekipę Gomułki. Mimo wcześniejszych oporów w połowie stycznia 1957 r. zgodził się spotkać z premierem PRL Józefem Cyrankiewiczem. Ten ostatni podczas rozmowy straszył powtórzeniem w Polsce scenariusza węgierskiego i wzrostem wpływów stalinistów w partii komunistycznej. I dlatego apelował do Wyszyńskiego: "Trzeba pomóc Gomułce".

• PRZECZYTAJ: Chruszczow wpadł w szał. Kreml szykował interwencję w Polsce

Prymas, rozumiejąc transakcyjną naturę polityki, zażądał natychmiastowego załatwienia sprawy dekretu o obsadzaniu stanowisk kościelnych i uwolnienia bp. Kaczmarka. W efekcie rozmów biskupi zaapelowali — inaczej niż w 1952 r., już bardzo jednoznacznie — do wiernych, by spełnili oni swój obywatelski obowiązek. 20 stycznia, w dniu wyborów, Wyszyński zrobił władzom niewinnego psikusa. W ostatniej chwili zmienił miejsce głosowania, aby, jak zapisał w swoim dzienniku, zmylić polskich i zagranicznych fotoreporterów i dziennikarzy po to, by "nie stać się przedmiotem sensacji".

Na karcie głosowania wykreślił zaś "wyraźnych masonów i nieprzyjaciół Kościoła św.". Prymas uczynił ten gest wobec władz, tłumacząc biskupom, że "tak będzie lepiej dla Kościoła".

"Los komunizmu rozstrzygnie się w Polsce"

Okres październikowy był okresem krótkiego, acz intensywnego ucierania kompromisu pomiędzy władzą komunistyczną a Kościołem. Dzięki niemu nowa ekipa partyjna i osobiście Gomułka mogli się cieszyć stosunkowo dużym poparciem społecznym, zyskując kredyt zaufania. Z kolei Kościół odzyskał pewną autonomię i możliwość samodzielnego działania duszpasterskiego w komunistycznym państwie, co czyniło polski komunizm wyjątkowym na tle innych państw Europy Środkowej i Wschodniej.

Miodowy okres w relacjach między Gomułką a Wyszyńskim skończył się stosunkowo szybko. Pierwsze konflikty zaczęły pojawiać się już w 1957 r., a to za przyczyną władz, które starały się ograniczać rosnące wpływy i apetyty wiernych oraz władz kościelnych. Niedługo doszło do otwartego konfliktu i to za sprawą działań samego Wyszyńskiego.

Prymas w trakcie odosobnienia wymyślił wielką akcję, mającą przygotować Polaków do obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski. Była to tzw. Wielka Nowenna, czyli dziewięcioletni program wielkich ogólnopolskich rekolekcji; okres w którym Polacy dokonają rachunku sumienia i odnowy religijnej. Jednym z celów tej akcji była duchowa walka z komunizmem. Wyszyński tak tłumaczył swoje zamysły jednemu z bliskich współpracowników: "Los komunizmu rozstrzygnie się w Polsce."

Jak Polska się uchrześcijani, stanie się wielką siłą moralną, komunizm sam przez się upadnie. Losy komunizmu rozstrzygną się nie w Rosji, lecz w Polsce. Polska pokaże całemu światu, jak się brać do komunizmu i cały świat będzie jej wdzięczny za to!".

Komuniści nie mieli złudzeń co do zamiarów prymasa. Kliszko, jeden z wysłanników Gomułki do Komańczy w październiku 1956 r., niecałe dwa lata później, już jako prawa ręka I sekretarza odpowiedzialna za sprawy stosunków z Kościołem, stwierdził: "Wyszyńskiego opanowała jakaś szaleńcza idea, mianowicie, że tutaj w Polsce Ludowej, w okresie Milenium, tej Wielkiej Nowenny, rozstrzygną się losy światowego komunizmu".

Zamiary i ambicje prymasa sięgały jednak jeszcze dalej. Chciał on przeciwstawić się o wiele szerszemu zjawisku obecnemu od dawna w kulturze europejskiej, a mianowicie trwającej od dawna laicyzacji. Prymas wierzył, że rekatolizacja, a nawet szerzej, rechrystianizacja jest w Europie możliwa. Co ciekawe, tłumaczył nawet swoim komunistycznym partnerom, że cel Nowenny wymierzony jest przede wszystkim we współczesny materializm i konsumpcjonizm, którego główne ośrodki były przecież na Zachodzie.

Oceniając działania prymasa Wyszyńskiego, zwraca się przede wszystkim uwagę na jego format męża stanu, którego cechował nadzwyczajny pragmatyzm i realizm. To jednak tylko jedna strona medalu. Porozumiewając się z władzami komunistycznymi w październiku 1956 r., zamierzał on zrealizować wielki plan rechrystianizacji Polski.

Nie byłoby to możliwe bez wcześniejszego kompromisu z Gomułką i jego towarzyszami. Tylko bowiem takie porozumienie dawało Kościołowi możliwość autonomicznych działań. Trudno nie dojść do paradoksalnego wniosku, że źródłem realizmu i pragmatyzmu Wyszyńskiego była idealistyczna wizja sakralizacji narodu polskiego. Równocześnie nie sposób jednak nie odnotować, że w kluczowym momencie, gdy ważyły się losy destalinizacji państwa, prymas poparł I sekretarza.

***Podczas pisania tego artykułu korzystałem m.in. z następujących książek: Rafał Łatka, Prymas Stefan Wyszyński w realiach PRL, Warszawa 2022; Ewa K. Czaczkowska, Kardynał Wyszyński. Biografia, Kraków 2013; Stefan Wyszyński, Pro Memoria. 1956-1957, Warszawa 2020.

Sponsor publikacji: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej i Bank Pekao S.A.