Astronomowie odkryli układ gwiazd, który nie powinien istnieć

Międzynarodowy zespół astronomów pod kierunkiem badaczy z Uniwersytetu w Montrealu dokonał w naszym kosmicznym sąsiedztwie zaskakującego odkrycia. Zaledwie 28 lat świetlnych od Ziemi znajduje się unikatowy, potrójny układ gwiazd, w którym aż dwie z trzech gwiazd to białe karły. Odkrycie opisane w czasopiśmie "Astronomy & Astrophysics", rzuca nowe światło na ewolucję gwiazd i ich wzajemne oddziaływania. Welopōʻai, bo tak nazwano ten system, w zasadzie... nie powinien istnieć.
Rys. Benoit Gougeon, Université de Montréal /materiały udostępnione
System Welopōʻai składa się z trzech gwiazd: czerwonego karła oraz dwóch białych karłów. Czerwony karzeł, znacznie ciemniejszy i chłodniejszy od Słońca, orbituje w bardzo bliskim sąsiedztwie jednego z białych karłów, niezwykle gęstych pozostałości po gwiazdach podobnych do naszego Słońca, które zakończyły już swój żywot. Drugi biały karzeł krąży wokół tej pary w znacznie większej odległości, tworząc razem z nimi układ, jakiego nie znamy w promieniu stu lat świetlnych od Ziemi.
To właśnie ta niecodzienna konfiguracja sprawiła, że Welopōʻai budzi szczególne zainteresowanie. "Szukaliśmy planet pozasłonecznych, a znaleźliśmy coś znacznie bardziej zaskakującego" - przyznaje pierwszy autor publikacji, Étienne Artigau.
Rzeczywiście, początkowo naukowcy używali instrumentu SPIRou, zamontowanego na teleskopie Canada-France-Hawaii na wyspie Mauna Kea, by wykrywać planety krążące wokół czerwonych karłów. SPIRou pozwala na niezwykle precyzyjne pomiary prędkości gwiazd, dzięki czemu można wykryć nawet niewielkie odchylenia wywołane przez oddziaływanie grawitacyjne planet.
Jednak w przypadku jednej z badanych gwiazd, zespół zarejestrował zmiany prędkości rzędu aż 16 kilometrów na sekundę, ponad tysiąc razy większe, niż można by się spodziewać po obecności planety. Dalsze, długotrwałe obserwacje pozwoliły ustalić, że niewidoczny towarzysz czerwonego karła musi mieć masę przekraczającą połowę masy Słońca. "Tak duża masa przy jednocześnie bardzo niskiej jasności mogła oznaczać tylko jedno: mamy do czynienia z pozostałością po martwej gwieździe" - dodaje współautor pracy, Charles-Antoine Parent z Uniwersytetu Laval.
Teleskop Gemini North wkracza do akcji
Aby potwierdzić swoje przypuszczenia, astronomowie skierowali na Welopōʻai potężny teleskop Gemini North, również zlokalizowany na wyspie Mauna Kea. Dzięki instrumentowi ‘Alopeke (po hawajsku lis) udało się bezpośrednio zobaczyć słabego towarzysza, białego karła. Drugi, znacznie bardziej oddalony biały karzeł, był już wcześniej naukowcom znany. W ten sposób potwierdzono istnienie niezwykłej konfiguracji: czerwony karzeł i biały karzeł tworzą ciasno związany duet, a drugi biały karzeł krąży wokół nich w znacznie większej odległości.
Białe karły to końcowe stadium życia większości gwiazd, w tym naszego Słońca. Jednak precyzyjne pomiary ich mas wciąż należą do rzadkości. W przypadku Welopōʻai naukowcom udało się zmierzyć masę nowo odkrytego białego karła z dokładnością poniżej jednego procenta, co stanowi cenny sprawdzian dla modeli ewolucji gwiazd i fizyki materii w ekstremalnych warunkach.
Duże zaskoczenie w świecie nauki
Zaskakujące jest również to, jak taki układ mógł w ogóle przetrwać. Zanim jeden z białych karłów zakończył swój żywot, był gwiazdą o masie o 40 proc. większej niż Słońce. W fazie czerwonego olbrzyma musiał rozrosnąć się do kilkuset razy swojej pierwotnej średnicy. Czerwony karzeł musiał krążyć na tyle blisko, że zgodnie z obecnymi teoriami, powinien zostać pochłonięty. Tymczasem w Welopōʻai czerwony karzeł przetrwał i nadal znajduje się na stabilnej orbicie.
"Ten system nie powinien istnieć" - przyznaje współautor publikacji, ekspert od białych karłów, prof. Patrick Dufour. "Nie mamy jeszcze jasnego wyjaśnienia, jak do tego doszło. To pytanie, na które będziemy szukać odpowiedzi w kolejnych badaniach" - dodaje.
Jednym z kolejnych celów zespołu będzie dokładne zbadanie oddziaływań grawitacyjnych między trzema gwiazdami i próba ustalenia, czy to właśnie te oddziaływania mogły doprowadzić do powstania tak nietypowego układu. "Takie odkrycia przypominają nam, że nawet w najbliższym otoczeniu Ziemi wciąż kryją się niezwykłe niespodzianki. Wszechświat potrafi zaskoczyć nas czymś zupełnie nieoczekiwanym" - podkreśla Étienne Artigau.
Nazwa Welopōʻai została wybrana w ramach programu A Hua He Inoa ("Przywołać imię") prowadzonego przez Centrum Astronomii ‘Imiloa na Hawajach. Słowo to łączy w sobie "welo" (dziedziczna cecha lub rodzinna tradycja) oraz "pō‘ai" (orbita lub okrągły szlak), co można tłumaczyć jako "szlak rodzinnych cech" idealnie oddając charakter tego niezwykłego układu.
Odkrycie Welopōʻai to efekt współpracy naukowców z dziesięciu krajów, w tym Kanady, Hiszpanii, Burkina Faso, Francji, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Chile, Chin i Portugalii.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.