Yalta değil, Tianxia

Dünya hızla değişiyor, anlamlar zinciri birçok yerden birden kırılıyor. Sık sık analojilere sığınmak zorunda kalıyoruz. Trump, Şi ve Putin’in üçlü buluşması da ilk anda akla, 1945 Yalta Konferansı’nı getirdi.
Yalta’da Britanya gerilerken ABD ile Sovyetler Birliği yeni düzenin iki belirleyici gücü olarak ortaya çıkıyordu; Churchill, tükenmiş bir hegemona, yeni dengelerde içinde yer bulmaya çalışıyordu. Bugün, ABD’nin kurduğu uluslararası düzenin kural, kurumları çözülüyor. Rusya, askeri kapasitesine karşın ekonomik, teknolojik ve uluslararası ilişkiler ağı bakımından yeni bir hegemonya kuracak durumda değil. Yükselen güç Çin. Ancak Pekin’in dünyayı ABD ile paylaşmayı amaçladığını söylemek zor. Çin’in uzun vadeli tasarımını anlamak için tarihsel Tianxia (göğün altındaki her şey) kavramına bakmak gerekir. İmparatorluk döneminde Tianxia, merkezinde Çin’in bulunduğu bir dünyada, diğer ülkelerin, Çin ile bu durumu kabul ederek ilişki kurduğu bir düzen anlayışını betimliyordu. Şi döneminde izlenen politikalar, Çin’in mevcut sistemde daha fazla söz sahibi olmakla yetinmeyebileceğini, amacın giderek daha fazla ülkenin Çin’in öncelik ve tercihlerini hesaba kattığı bir ortam yaratmak olduğunu düşündürüyor.
Çin, mevcut kurumları ortadan kaldırmayı değil, karar alma mekanizmalarını ve önceliklerini değiştirmeyi amaçlıyor. Şi’nin ilan ettiği Küresel Yönetişim Girişimi, BM’yi merkezde tutan, gelişmekte olan ülkelere daha fazla söz hakkı tanıyan, çok kutuplu, daha adil bir düzen öneriyor. Çin, Küresel Güney ülkeleriyle ilişkilerini geliştiriyor. Bu stratejinin ekonomik, teknolojik dayanakları da var: “Kuşak ve Yol” kapsamındaki altyapı yatırımları, ticaret, teknoloji işbirliği ve yapay zekâ programları Çin’in etkisini genişletiyor.
Bu “yumuşak güç” yalnızca diplomatik söylemden ibaret değil. ABD, kendi kurduğu ittifak ve kurumlara sırt çevirirken Çin’in ürünleri, dijital platformları, popüler kültürü, üniversiteleri, gelişmekte olan ülkelere sunduğu ekonomik olanaklar, onun uluslararası çekiciliğini artırıyor; manevra alanını genişletiyor.
“Yumuşak” güç, Çin’in etkisini açıklamaya yetmez. Çin’in etkili, ekonomik ve askeri güç araçları da var. Çin donanmasını, füze kapasitesini ve nükleer gücünü hızla geliştiriyor; Güney Çin Denizi ve Tayvan çevresinde askeri varlığını artırıyor; nadir toprak elementleri üzerindeki denetimini ticari pazarlıklarda koz olarak kullanabiliyor.
Çin’in rıza alma ile askeri-ekonomik şiddet uygulama kapasitelerini birbirini tamamlayacak biçimde kullanması akla Gramsci’nin hegemonya kavramını getiriyor. Hegemonya, yalnızca teknolojik ve askeri kapasiteye dayanmaz; uluslararası güvenliğin sağlanması, krizlerin yönetilmesi, küresel kamu mallarına kaynak ayrılması gibi yollarla bir liderlik ve özendirme ilişkisini de gerektirir. Çin henüz kendisini böyle bir uluslararası sorumluluk ve liderlik konumunda görmüyor ya da istekli görünmüyor. Çin’in Tianxia’nın ötesinde bir küresel hegemonya kurmayı amaçladığını söylemek en azından şimdilik zor.
Bu nedenle Şıncın’daki üçlü buluşmayı yeni bir Yalta olarak değil, ABD hegemonyasının tükenmesine bağlı olarak devletler arası düzende açılmakta olan yönetişim boşluğunu doldurma çabaları içinde görmek daha doğru olacak. Çin, dünyayı iki ya da üç büyük güç arasında paylaşmak yerine; kuralların, Küresel Güney’in artan ağırlığını ifade eden ve ulusal egemenlik haklarını koruyan yeni dengelere göre yeniden belirlenmesini öneriyor.
Ekonomik ölçeği, teknolojik gelişme hızı ve Küresel Güney ülkeleriyle kurduğu ilişkiler Çin’i ister istemez potansiyel bir lider, hegemonya adayı konumuna taşıyor. Tianxia, Çin’i ekonomik bir çekim merkezi, diplomatik ve askeri olarak vazgeçilmez bir ülke olmasını amaçlıyor. Çin bu modeli mi hayata geçirecek, yoksa kapitalizmin kadim mantığı onu savaş olasılıkları içeren bir hegemonya konumuna mı zorlayacak? Şi’nin Trump’a “Tükidides tuzağına düşmeyelim” uyarısı, ikinci olasılıktan kaçınmak istendiğini düşündürüyor.
ABD, Rusya, Çin buluşmasını, II. Dünya Savaşı ertesindeki bir paylaşım ortamına benzetmek yerine, III. Dünya Savaşı riski içeren bir ortamda, hegemonya Tianxia ikileminin dinamikleri bağlamında düşünmek, sanırım daha yararlı olur.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.