"Robili to, o co chodziło zamachowcowi". Gorzkie słowa po ataku w Krakowie

• "Wiele osób nieświadomie i bezmyślnie robiło to, o co chodziło zamachowcowi"

• "Jeszcze kilka lat temu misja Jacka Purskiego nieraz spotykała się z niezrozumieniem. Ludzie pytali, po co w Polsce robić coś takiego. Tymczasem on był prorokiem. Dzisiaj wiemy, że musimy wdrożyć procedury bezpieczeństwa do naszego instytucjonalnego DNA"

• "Każda relacja z, nazwijmy to, zauważeniem drugiej osoby, jest czynnikiem chroniącym"

• "Sytuacja, która miała miejsce w Krakowie i wcześniejsze ataki nożownicze w szkołach, to przeżycia pokoleniowe. Będą naznaczać piętnem to pokolenie"

Justyna Kaczmarczyk, Interia: Chcę porozmawiać o problemie, który nagłaśniasz od dłuższego czasu, czyli nihilistycznie zorientowanej przemocy. Ale chce też porozmawiać o zamachu w Krakowie. Można połączyć te dwie sprawy?

Dr Konrad Ciesiołkiewicz, kierownik Centrum Analiz Społeczeństwa Informacyjnego Uczelni Korczaka: - Sprawę zamachu w Krakowie i motywację sprawcy badają teraz służby. Jest zdecydowanie za wcześnie na kategoryczne wnioski. Podawać je też powinni przede wszystkim prokuratorzy i policjanci. Jednak obserwując dotychczasowe doniesienia i dyskusję medialną, zauważam w nich pewne elementy nihilistycznego ekstremizmu. Postępująca radykalizacja, zainteresowanie treściami dotyczącymi masowego mordercy. Myślę, że organy ścigania wezmą ten klucz interpretacyjny pod uwagę.

Ten klucz, czyli, jak rozumiem, NVE - nihilistyczny przemocowy ektremizm, z ang. nihilistic violent extremism. Co to dokładnie jest?

- To nowa kategoria stworzona przede wszystkim przez FBI, ale stosowana również przez instytucje europejskie - w tym koordynatora Unii Europejskiej do spraw przeciwdziałania terroryzmowi, służby krajowe, Europol oraz europejskie think tanki. W ubiegłym roku w ramach działań profilaktycznych próbowano ustalić źródła i mechanizmy radykalizacji prowadzącej do przemocy i działań terrorystycznych. Ale wymykały się one dotychczas znanym kategoriom, a sam klucz inspiracji ideologicznej okazywał się niewystarczający.

Co dokładnie badano?

- Zaczęło się od analizy zamachów na szkoły i miejsca publiczne dokonywanych przez bardzo młode osoby. Głównym powodem wyodrębnienia NVE był właśnie brak spójnej ideologii, po której można by doszukiwać się motywacji sprawców. Zauważono specyficzne funkcjonowanie grup przypominających sekty cyfrowe, których główną motywacją nie jest spójna ideologia, lecz mizantropia, nienawiść i pogarda wobec świata. Bardzo ważny element tej nowej kategorii, jaką jest NVE, stanowi specyfika działania platform społecznościowych i komunikatorów.

Co ma jedno do drugiego?

- Nowa fala radykalizacji o charakterze nihilistycznym wykorzystuje reguły i logikę tych środowisk. Platformy cyfrowe stanowią środowisko życia, które posiada mechanizmy przyspieszające zatomizowaną formę radykalizacji.

Zatomizowaną czyli indywidulną?

- Tak. I zorientowaną na gloryfikowanie aktów przemocy i krwawych zdarzeń. Logika platform opiera się na ciągłej obecności, streamowaniu, gromadzeniu polubień i budowaniu statusu w sieci. Przeniesiona w obszar destrukcji oznacza budowanie pozycji poprzez dokumentowanie oraz transmitowanie na żywo aktów przestępczych i przemocy.

Bezpośrednio po tragedii w sieci można było znaleźć treści gloryfikujące sprawcę. Co gorsze, zyskiwały one na popularności.

- Do tego wiele osób nieświadomie i bezmyślnie robiło to, o co chodziło zamachowcowi.

Słucham?

- Myślę o udostępnianiu drastycznych zdjęć i nagrań z miejsca tragedii. Zdaję sobie sprawę, że jest potrzeba informacji. I jednocześnie, że relacjonowanie tak tragicznych i krwawych wydarzeń nie jest łatwe. Ale właśnie dlatego różne materiały potrzebują komentarza redakcyjnego czy usunięcia drastycznych detali. Bez tego siejemy panikę. I realizujemy wprost testament sprawcy, któremu zależało na szoku i medialnym spektaklu.

Niedawno rozmawiałam z nauczycielem, który wspominał słowa funkcjonariusza służb, skierowane przed laty do kadry nauczycielskiej na jednym ze szkoleń z bezpieczeństwa: "Nie pytajcie, czy ataki terrorystyczne nastąpią w Polsce, ale zadajcie pytanie, kiedy to się stanie".

- To samo zdanie słyszałem nieraz od Jacka Purskiego z Instytutu Bezpieczeństwa Społecznego.

Dlaczego musiało się ziścić?

- Tu też odwołam się do tego, o czym od dawna mówi Jacek Purski, który przez lata diagnozował procesy radykalizacji, prowadził szkolenia i przekonywał, że musimy budować procedury i gotowość na wypadek kryzysów. Jeszcze kilka lat temu misja Jacka nieraz spotykała się z niezrozumieniem. Ludzie pytali, po co w Polsce robić coś takiego. Tymczasem on był prorokiem. Dzisiaj wiemy, że musimy wdrożyć procedury bezpieczeństwa do naszego instytucjonalnego DNA. Ale najskuteczniejsza tarcza ochronna jest jeszcze inna.

Jaka?

- Troska rówieśnicza oraz wzajemna uważność. Purski zwraca uwagę na konieczność ucinania obojętności i reagowania na niepokojące sygnały.

Łatwo powiedzieć, żeby reagować na niepokojące sygnały. Ale jak je rozpoznać, szczególnie te mniej oczywiste? Na przykład często słyszymy o sprawcach ataków, że to były ciche, spokojne i wycofane osoby. Kto z nas nie zna cichej i wycofanej osoby? I co ma z tym zrobić?

- Tu chodzi o to, że istotą tego reagowania na niepokojące sygnały nie ma być strach przed drugim człowiekiem, ale troska i zainteresowanie. Oczywiście są sygnały, które wymagają zdecydowanej reakcji i zawiadomienia służb. Ktoś przychodzi z nożem. Ktoś powtarza, że kogoś zabije. To nie o to teraz mi chodzi. Bardziej o takie przeciwdziałanie samotności.

- Dzisiaj wiemy, że głębokie poczucie samotności i wykluczenia to główne paliwo dla indywidualnej radykalizacji w sieci. Wiemy też, że radykalizacja może postępować bardzo szybko, ale często też jest zakorzeniona w przeżyciach z dzieciństwa. Ktoś sam mógł doświadczyć krzywdy, potem niezrozumienia, potem poczucia odrzucenia. Każda relacja, nazwijmy to, z zauważeniem drugiej osoby, jest czynnikiem chroniącym.

Samotność sprzyja radykalizacji?

- Bardzo. Szczególnie, gdy łączy się z poczuciem niezrozumienia i braku więzi ze społeczeństwem. Wtedy szuka się wspólnoty w toksycznych, cyfrowych środowiskach. To są relacje iluzoryczne i zapośredniczone przez ekran, ale i tak zaspokajają silną potrzebę przynależności. Środowiska cyfrowe w dobie algorytmów, które promują treści skrajne, sprawiają, że proces radykalizacji uległ, jak wspomniałem, drastycznemu przyspieszeniu. Jeszcze kilkanaście lat temu szacowano go na ponad półtora roku, dziś mówi się o kwestii tygodni.

Mówisz o zatomizowanej formie radykalizacji, ale jednocześnie o szukaniu wspólnoty. Czy ta wspólnota może łączyć ludzi o skrajnie różnych poglądach?

- W modelu NVE zdecydowanie tak, bo wspólnym mianownikiem są ekstremizm i nienawiść wobec porządku społecznego. Chodzi po prostu o zniszczenie ładu i walkę ze znienawidzonym światem.

Myślę sobie, że łatwiej jest nienawidzić porządek społeczny, gdy ma się poczucie bycia niezrozumianym. A takie poczucie może towarzyszyć wielu młodym osobom.

- Punktem wyjścia powinno być odrzucenie krzywdzącego, pejoratywnego języka. Bo nazywanie młodych ludzi "płatkami śniegu" czy "pokoleniem depresji" jest negatywne i głęboko niesprawiedliwe. Pokolenie młodych ludzi dorastało w niezmiernie trudnych warunkach.

Trudnych?

- Tak, tak - dzisiejsi młodzi ludzie to pokolenie, które dorastało w niezmiernie trudnych warunkach. Doświadczyło izolacji pandemicznej w stopniu znacznie cięższym niż dorośli. To pokolenie, które w wieku kilku, kilkunastu lat słyszy, że 200 kilometrów od niego toczy się wojna i są mordowani ludzie, czego sceny widzi na ekranie smartfona. Doświadczenia te naznaczają ich na całe życie. Dotychczasowe strategie radzenia sobie ze światem, przekazywane przez rodziców, w obecnych realiach cyfrowych przestają działać.

Bo nieraz rodzice nie rozumieją świata, w jakim żyją ich dzieci.

- Myślę, że musimy zacząć od współodczuwania. Nie od kazań, ocen. Od okazania współodczuwania. I zrozumienia, że kategorie naszych norm nijak pasują do tego, co się dzisiaj dzieje z młodymi ludźmi. Bo nasze doświadczenia - a normy budujemy na bazie własnych doświadczeń - funkcjonowały w zupełnie innych warunkach. Sytuacja, która miała miejsce w Krakowie i wcześniejsze ataki nożownicze w szkołach, to też są przeżycia pokoleniowe. Będą naznaczać piętnem to pokolenie.

Justyna Kaczmarczyk i Konrad Ciesiołkiewicz są autorami książki "Dojrzewanie w sieci. Młode pokolenie na cyfrowym froncie" (wyd. Mando), która ukazała się pod patronatem Interii.