Październik 1956 – zapomniany przełom

Tekst powstał w ramach specjalnego cyklu "Zapomniana rewolucja"

Panowanie Kremla opierało się na bezpośredniej kontroli nad armią (za pośrednictwem postawionego na jej czele sowieckiego marszałka, Konstantego Rokossowskiego), pośredniej nad aparatem bezpieczeństwa, na narzuceniu sowieckiego modelu ustrojowego i uzależnieniu gospodarczym.

Lokalne ekipy w państwach satelickich pozostawały pod kontrolą ambasadorów-nadzorców i sowieckich służb, a partie komunistyczne były nasycone agentami-internacjonalistami bardziej lojalnymi wobec "ojczyzny światowego proletariatu" niż swojego kraju. Lokalni namiestnicy Stalina mogli być stosunkowo łatwo wymienieni na innych.

Polskie społeczeństwo było po wojnie głęboko straumatyzowane, rozbite i pozbawione elit oraz instytucji, przypominające — pisał Marcin Zaremba — raczej "kaszę społeczną" niż społeczeństwo. Komuniści za pomocą terroru i industrializacji rozpoczęli przebudowę stosunków społecznych na wzór sowiecki.

Kluczowym elementem uzależnienia kraju była gwarantowana wyłącznie przez Moskwę powojenna granica na Odrze i Nysie Łużyckiej. Ze względu na wielkość i geopolityczne położenie Polska była zwornikiem europejskiej strefy wpływów ZSRR. Wyrwanie się spod sowieckiej dominacji, tak długo, jak trwał zimnowojenny podział świata, pozostawało nierealne.

Śmierć Stalina, narastający kryzys systemu komunistycznego i tzw. tajny referat Nikity Chruszczowa na XX Zjeździe KPZR zachwiały jednak dotychczasowym porządkiem. 1956 r. otworzył wyjątkowe "okno możliwości" — pierwszą od zakończenia wojny szansę, by Polacy, nie mogąc odzyskać suwerenności, odzyskali choć częściowy wpływ na losy kraju, poszerzyli zakres autonomii politycznej i wolności osobistej.

• PRZECZYTAJ: Jak polskie kino pokazywało okres stalinizmu

Ucieczka do przodu

W momencie śmierci Stalina jego następcy rozumieli, że Związek Sowiecki był kolosem na glinianych nogach i rozpoczęli reformy wewnętrzne. Chcieli też zmniejszyć koszty utrzymania imperium zewnętrznego, zastąpić sztywny model "obozu" bardziej elastyczną formułą "wspólnoty" socjalistycznej. Pod wrażeniem robotniczego powstania w Pilźnie w Czechosłowacji na początku czerwca 1953 r. wezwali na Kreml namiestników z Węgier, NRD i Albanii i nakazali im pilnie zrezygnować z przyspieszonej industrializacji, kolektywizacji itp. i ogłosić "Nowy Kurs".

Gdy po powrocie do siebie Walter Ulbricht z dnia na dzień przyznał się do błędów w NRD, wkrótce wybuchło powstanie, w którym wzięło udział około miliona osób. Kierownictwo SED ewakuowano do kwatery głównej Armii Radzieckiej w Karlshorst, a Sowieci musieli wyprowadzić czołgi z koszar. Spacyfikowali powstanie za cenę kilkudziesięciu ofiar śmiertelnych i kilkuset rannych. Stalinistów, w rodzaju Ulbrichta czy Rákosiego na Węgrzech, powstanie w NRD utwierdziło w obawach przed liberalizacją; jej zwolenników w rodzaju Imre Nagya, który z polecenia Moskwy w czerwcu zastąpił Rákosiego na stanowisku premiera, zryw utwierdził w przekonaniu, że zmiany są niezbędne, by zapobiec kolejnym buntom.

Po tym doświadczeniu Moskwa była jednak znacznie ostrożniejsza, co Bolesław Bierut w Polsce, Gheorghiu-Dej w Rumunii i inni stalinowscy namiestnicy wykorzystali, by zmiany w swoich krajach ograniczyć do minimum.

W ZSRR następców Stalina jednoczył głównie strach przed nim. Nowy układ władzy zaprojektowali tak, by żaden nie objął pełni władzy. Konflikt między nimi był jednak nieuchronny, tak ze względu na ich osobiste ambicje, jak i konstrukcję systemu sprzyjającą skupieniu władzy przez jednego człowieka. Z perspektywy ich podwładnych "kolegialne kierownictwo" — jak nazwali nowy system rządów — wydawało się stanem przejściowym: wcześniej, czy później któryś musiał okazać się tym najważniejszym.

Był nim Chruszczow, który w drodze na szczyt zręcznie zmieniał sojuszników. Zaczynał jako współpracownik Malenkowa i Berii, następnie zainicjował spisek przeciwko Berii, aresztowanemu pod koniec czerwca i wkrótce potem zabitemu, zmarginalizował premiera Malenkowa, którego w lutym 1955 r. zastąpił Bułganin, oraz rozegrał Mołotowa. Ostateczną rozgrywkę ze swymi przeciwnikami wygrał w czerwcu 1957 r.

Przymrozek i odwilż

Czy po śmierci Stalina Bierut, Berman i Minc zastanawiali się, kto jest w Moskwie "numerem jeden"? Niewiele na ten temat wiemy, ale dostępne źródła sugerują, że o przesunięciach w hierarchii dowiadywali się ze źródeł oficjalnych i nie wiedzieli, co myśleć o absurdalnych wyjaśnieniach. Jak zdymisjonowany ze stanowiska premiera Malenkow mógł być odpowiedzialny za kryzys w rolnictwie, skoro to Chruszczow kierował partią w Ukrainie, "spichlerzu Związku Sowieckiego"? Pozostało im śledzić sytuację i podążać za zmieniającymi się instrukcjami.

Po śmierci Stalina komuniści, w tym polscy, znaleźli się w sytuacji anomii: rozpadał się znany im porządek, a nowy dopiero powoli się wyłaniał. Przez lata wiedzieli, czego się od nich oczekuje. Teraz Moskwa wysyłała sprzeczne sygnały. Paradoksalnie stalinizm dawał im poczucie pewności, "odwilż" zaś zmuszała do samodzielnego myślenia, na które wielu nie było przygotowanych.

W rezultacie jedni bronili starego porządku, inni zaczynali go ostrożnie kwestionować, wielu chaotycznie lawirowało. Wstrząsy 1953 r. ominęły Warszawę dość przypadkowo. Gdyby towarzysze z Polski zostali wezwani do Moskwy wraz z przywódcami Węgier i NRD (zamiast Albanii), zapewne otrzymaliby polecenie wdrożenia radykalnej wersji "Nowego Kursu" i "odwilż" w Polsce potoczyłaby się inaczej. Ich audiencję w Moskwie zaplanowano jednak w drugim "rzucie" na początek lipca i odwołano po powstaniu w NRD i aresztowaniu Berii.

W tej sytuacji jesienią 1953 r. reżim dostał zgodę Moskwy na uderzenie w Kościół: doszło do procesu pokazowego bpa Czesława Kaczmarka i zatrzymano prymasa Stefana Wyszyńskiego, co miało otworzyć drogę do podporządkowania Kościoła państwu. 1953 r. przyniósł też kulminację represyjnej polityki wobec wsi, na której założono największą liczbę spółdzielni produkcyjnych. Paradoksalnie, z polecenia Moskwy jednocześnie rozpoczęto powolne i niekonsekwentne zmiany, w tym odchodzenie od masowego terroru na rzecz bardziej selektywnych represji.

• PRZECZYTAJ: Uciekł na Zachód i zaczął mówić. Władze PRL ogarnęła panika

W pierwszej kolejności odczuły to jego ofiary: w aresztach i więzieniach stopniowo przestawano bić, zaczęły poprawiać się warunki w więzieniach, niektórzy skazani na śmierć uniknęli wykonania kary.

Nadejście prawdziwej "odwilży" wywołało jesienią 1954 r. wstrząs spowodowany przez emitowane w Radiu Wolna Europa audycje byłego wicedyrektora X Departamentu MBP Józefa Światły słuchane przez tysiące ludzi, w tym funkcjonariuszy bezpieki i partii. Światło był "bezpieczniakiem" do zadań specjalnych, osobiście aresztował dziesiątki osób, w tym byłego sekretarza generalnego PPR Władysława Gomułkę, brał udział w zatrzymaniu bpa Kaczmarka i prymasa Wyszyńskiego, był świetnie poinformowany.

W swych audycjach ujawniał fakty kompromitujące Bieruta, mówił o bandyckich metodach walki między komunistami, uzmysławiał ludziom rolę terroru jako fundamentu władzy komunistycznej. Zniszczył mechanizm samookłamywania się elity partyjnej, co przyspieszyło erozję zasad funkcjonowania partii i narastanie podziałów oraz zdestabilizowało warstwę biurokratyczną, na której opierał się reżim.

Rozpoczęły się rozmowy o złu minionych lat i poszukiwanie sposobów naprawy. Rozpoczęła się przebudowa i kryzys aparatu bezpieczeństwa.

Wśród partyjnej inteligencji, twórców i dziennikarzy narastał ferment. Jego symbolem i najgłośniejszym rozliczeniem z socrealizmem stał się opublikowany w sierpniu 1955 r. na łamach "Nowej Kultury" Poemat dla dorosłych. Napisał go Adam Ważyk, który wcześniej zastraszał środowisko literackie, a teraz rozbijał mitologię, w którą sam przedtem wierzył. Latem 1955 r. w Warszawie tysiące młodych Polaków spotkały się z rówieśnikami z zagranicy w czasie V Międzynarodowego Festiwalu Młodzieży i Studentów.

W ciągu kilku tygodni "festiwalu wolności" zorientowali się, że ich koleżankom i kolegom na Zachodzie powodzi się znacznie lepiej. Zrodzone z tego porównania poczucie niezadowolenia wielokrotnie w dziejach przyczyniało się do kryzysów politycznych i buntów społecznych. W rezultacie młodzież w latach 1956-1957 w bezprecedensowej skali zaangażowała się w życie publiczne w kraju.

Przejawy "odwilży" w Moskwie oraz obudzone nadzieje społeczeństwa zaczęły rozsadzać skostniałe ramy systemu stalinowskiego w Polsce, mimo prób hamowania tego procesu przez Bieruta i jego współpracowników.

XX Zjazd KPZR, "tajny" referat i śmierć Bieruta

Tymczasem "tajny" referat Nikity Chruszczowa wygłoszony podczas XX Zjazdu KPZR stał się katalizatorem wstrząsu w całym bloku wschodnim. Potępienie "kultu jednostki" oraz ujawnienie skali części stalinowskich zbrodni, choć w intencji Chruszczowa miało służyć jedynie korekcie systemu, podważyło jego fundamenty ideologiczne i uruchomiło w Europie Środkowej falę destalinizacji.

W Polsce została ona wzmocniona przez śmierć Bieruta, który zmarł 12 marca, a którego zastąpił namaszczony przez Moskwę, pozbawiony charyzmy Edward Ochab. Otwarte zebrania organizacji partyjnych, w czasie których z polecenia Sekretariatu KC odczytywano referat Chruszczowa, gromadziły tysiące ludzi, nie tylko członków partii. Tekst kolportowano w formie broszur, wkrótce można go było dostać na warszawskim bazarze "Różyckiego".

Brak wyrazistego przywództwa i publiczne przyznanie się do błędów spowodowało, że partia została poddana coraz silniejszemu oddolnemu naciskowi, co gwałtownie przyspieszyło "odwilż" i zaostrzyło konflikt między frakcjami "natolińską" i "puławską" w partii ostatecznie ukształtowanymi wiosną i latem 1956 r.

Nazwa zachowawczego skrzydła partii, "natolińczyków", pochodziła od pałacyku Urzędu Rady Ministrów w (wówczas podwarszawskim) Natolinie, gdzie pod patronatem Aleksandra Zawadzkiego i Konstantego Rokossowskiego działacze tej frakcji spotkali się na obiadach. Byli to etnicznie polscy, pochodzący z nizin społecznych działacze.

Moskwa wypromowała ich po 1948 r., by z czasem zastąpić na szczytach władzy towarzyszy żydowskiego pochodzenia. Wykorzystywała ich też jako narzędzie nacisku na kierownictwo PZPR. "Natolińczycy" posługiwali się populistycznym językiem, podsycali nastroje antyinteligenckie i antysemickie, by zgodnie z wolą Kremla obciążyć Żydów odpowiedzialnością za stalinizm, dezorientować społeczeństwo i osłabić nastroje antysowieckie. Postulowali podwyższenie płac, by uspokoić nastroje robotników.

Ich oponentami byli "Puławianie". Nazwa pochodzi od ul. Puławskiej w Warszawie, gdzie w luksusowej tzw. kamienicy Wedla i najbliższej okolicy mieszkało kilku z nich. Tę koterię tworzyli zagrożeni przez "Natolin" komuniści żydowskiego pochodzenia wywodzący się ze środowisk drobnomieszczańskich i inteligenckich. Opowiadali się za pewnym zdemokratyzowaniem partii, ostrożną liberalizacją i otwarciem na świat, rozluźnieniem nakazowego modelu gospodarczego, zwiększeniem zakresu autonomii od ZSRR.

Stanowili rdzeń reformatorskiego skrzydła partii, które tworzył sojusz środowisk zagrożonych przez "Natolin" lub oburzonych posługiwaniem się przez nich antysemityzmem w walce politycznej: oprócz "puławian" (właściwych), tzw. młodych sekretarzy KC, grupę Komitetu Warszawskiego PZPR, grupę dawnych socjalistów. "Puławianie" i ich sojusznicy mieli wsparcie dziennikarzy na czele z tygodnikiem "Po prostu", partyjnych intelektualistów i radykalnej młodzieży.

Zrobimy wam drugi Poznań!

Gen. Kazimierz Witaszewski, znany później jako "generał gazrurka", symbol partyjnego "betonu" gotowego do użycia przemocy przeciw intelektualistom, gdyż przemawiając do robotników w Łodzi w kwietniu 1956 r. powiedział, że partia komunistyczna będzie się bronić przed elementami antypartyjnymi, "jeśli zajdzie potrzeba, to i gazrurką", powiedział wtedy także: "Prawo do krytyki ma tylko klasa robotnicza".

Po buncie Poznania 28 czerwca 1956 r., krwawo spacyfikowanym przez wojsko i władza i społeczeństwo nie miała wątpliwości: klasa robotnicza przemówiła. Bunt o antykomunistycznym i narodowym obliczu ujawnił bankructwo władzy rządzącej w imieniu robotników.

Poznań odegrał rolę zapalnika żywiołowej aktywności społeczeństwa, gdyż gwałtowną reakcję władz ludzie trafnie odczytali jako wyraz słabości. Od czasów wojny chyba nigdy tak często i odważnie nie mówiono publicznie o terrorze, eksploatacji Polski przez Związek Sowiecki, Katyniu, utracie ziem na wschodzie, prześladowaniu Kościoła. Kolportowano tysiące ulotek, pojawiały się napisy antysowieckie, antykomunistyczne i wyrażające solidarność z Poznaniem, przez kraj przetaczały się kolejne fale pogłosek o nadchodzącej fali strajków.

Każdy dzień przynosił informacje o anonimach z pogróżkami wobec aparatczyków. Skokowo wzrosła liczba pobitych przez tłum w różnych zajściach umundurowanych milicjantów: już w lipcu pobito ich 492, w listopadzie aż 662 — ponad 20 codziennie!

Dogmatyczne i liberalne skrzydła partii starły się o drogi wyjścia z kryzysu w czasie VII plenum KC w lipcu 1956 r. Beneficjentem tego konfliktu został Władysław Gomułka, odsunięty od władzy w 1948 r. i wkrótce uwięziony. Społeczeństwo trafnie odczytywało, że jako sekretarz generalny PPR Gomułka był rzecznikiem wewnętrznej autonomii polskiej partii, przeciwstawiał ślepemu podążaniu za Związkiem Sowieckim, w tym kolektywizacji rolnictwa.

"Warszawa od razu ochrzciła Gomułkę Reytanem" — notowała wtedy Maria Dąbrowska. To właśnie ta legenda wyniosła go do władzy. W jednym człowieku — postrzeganym jako komunista, ale "nasz, polski komunista" — zogniskowały się ogromne nadzieje Polaków na zerwanie z dyktatem Moskwy, nachalną sowietyzacją, walką z Kościołem katolickim, kolektywizacją wsi. Liczono na budowę socjalizmu "z ludzką twarzą".

• PRZECZYTAJ: Chruszczow wpadł w szał. Kreml szykował interwencję w Polsce

Interwencja: Warszawa — Moskwa…

Rozumiejąc, że sojusz z "natolińczykami" oznacza głęboką zależność od Moskwy, brak reform i potencjalny wybuch społeczny, Gomułka dokonał wyboru i przy wsparciu skrzydła postępowego i działaczy centrowych przejął władzę podczas VIII plenum KC w dniach 19-21 października 1956 r. Moskwa z uwagą obserwowała zaostrzający się kryzys w Polsce, ferment wśród intelektualistów i dziennikarzy, podziały w elicie PZPR. Obchody święta 22 lipca wykorzystała, by wywrzeć presję.

W Polsce pojawiła się delegacja z premierem Bułganinem i marszałkiem Żukowem, którzy odbyli tournée po kraju i wygłosili przemówienia, w których dali wyraz zaniepokojeniu. Nie było wątpliwości, kogo wspierają, u boku Bułganina przemówił Zenon Nowak — lider "Natolina", który w czasie VII plenum wezwał do "odżydzenia" struktur partyjnych i państwowych, otwarcie grając na nastrojach antysemickich.

Gdy w październiku "natolińczycy" i sowiecka ambasada zaalarmowali Moskwę, że polscy towarzysze zamierzają bez konsultacji wynieść do władzy Gomułkę, usunąć z kierownictwa PZPR jej "przyjaciół" z marszałkiem Rokossowskim i zastąpić działaczami, wobec których Sowieci mieli obiekcje, wszystko to wyglądało jak próba zerwania z ZSRR. PZPR w sprawie tak fundamentalnej jak wybór przywódcy chciała decydować sama!

Chruszczow przybył do Warszawy bez zaproszenia rankiem 19 października na czele delegacji złożonej z członków Prezydium KC oraz kilkunastu wojskowych z marszałkiem Iwanem Koniewem, dowódcą sił zbrojnych Układu Warszawskiego na czele, co miało oczywistą wymowę. Zabrał do Warszawy Kaganowicza, Mikojana i Mołotowa, swych oponentów, zapewne po to, by też odpowiadali za podejmowane decyzje i nie mogli później wykorzystać ich przeciw niemu. Gdy wysiadł, najpierw przywitał się z radzieckimi generałami, a dopiero potem z Polakami, co było jawnym afrontem. W stronę polskich towarzyszy, machając pięścią, rzucił: "Ten numer wam nie przejdzie!"

Gomułka był na lotnisku jako szeregowy członek partii, któremu dopiero w sierpniu zwrócono legitymację partyjną. Następnie Sowieci pojechali do Belwederu, a Polacy do nieodległego gmachu Urzędu Rady Ministrów (obecnie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów), by zacząć VIII Plenum KC i od razu ogłosić przerwę na czas rozmów.

Otwierając obrady, Ochab zaproponował dokooptowanie Gomułki do KC i zapowiedział powierzenie mu funkcji I sekretarza KC. Uprzedził tym samym Moskwę i postawił ją przed faktem dokonanym, podkreślając, że o obsadzie najważniejszego stanowiska w partii decyduje jej polskie kierownictwo, a nie Kreml.

Dzień wcześniej ze swych baz na Dolnym Śląsku i Pomorzu Zachodnim w kierunku Warszawy wyruszyły stacjonujące w Polsce jednostki sowieckie. Główne siły dotarły w okolice Łodzi i Włocławka, a czołówka do Łowicza i Sochaczewa, kilkadziesiąt kilometrów od stolicy. Na wody Zatoki Gdańskiej wpłynął krążownik "Żdanow" w otoczeniu flotylli mniejszych okrętów wojennych. Powtarzano informacje o postawieniu w stan alarmu zgrupowania Armii Radzieckiej stacjonującego w NRD i na wschodniej granicy Polski.

Rozmowy w Belwederze toczyły się przy akompaniamencie doniesień o marszu radzieckich kolumn. Były to więc negocjacje, w których jedna strona położyła na stole rewolwer. Interwencja zbrojna już się rozpoczęła, ale dopóki czołgi nie przekroczyły rogatek stolicy, Chruszczow zachowywał furtkę do odwrotu.

Na ulicach Warszawy trwało gorączkowe oczekiwanie. W auli głównej Politechniki z dnia na dzień potężniały wiece młodzieży z warszawskich uczelni. Komitet Warszawski PZPR, kierowany przez radykalnego "puławianina" Stefana Staszewskiego, zmobilizował kilka warszawskich zakładów na czele z robotnikami Fabryki Samochodów Osobowych na Żeraniu, gdzie trwało pogotowie, część robotników pozostała w zakładzie.

Robotnicy FSO pod kierunkiem charyzmatycznego lidera Lechosława Goździka we wrześniu ogłosili inspirowany samorządem jugosłowiańskim projekt utworzenia pierwszej rady robotniczej i błyskawicznie stali się ośrodkiem inspirującym robotników w całym kraju. Współpracowali z grupą radykalnej młodzieży z Uniwersytetu Warszawskiego, m.in. z Jackiem Kuroniem, Krzysztofem Pomianem czy młodszym od nich Karolem Modzelewskim.

Rady robotnicze miały uczestniczyć w zarządzaniu zakładem, w tym powoływać jego dyrektora — co bezpośrednio uderzało w monopol władzy PZPR — i w dłuższej perspektywie skazywało ruch na klęskę.

Chcąc zapobiec rozruchom w związku z ogromnym napięciem społecznym, oddziały Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego obsadziły obiekty strategiczne: radio, mosty, lotnisko, centrale telefoniczne, gmachy publiczne i zaczęły patrolować ulice. Grupę oficerów skierowano do gmachu, w którym obradowało VIII Plenum. Nie można wykluczyć, że znaczenie miała wymowa polityczna tych działań.

Jednostki KBW nie podlegały Rokosowskiemu, a od sierpnia dowodzili nimi oficerowie opowiadający się za Gomułką. Mogło to dawać zwolennikom zmian minimalne poczucie bezpieczeństwa. Być może brał to pod uwagę Chruszczow. Nie znajduje potwierdzenia twierdzenie Stefana Staszewskiego, jakoby na Żeraniu rozdawano robotnikom broń.

Przez lata, dysponując wyłącznie relacjami polskich uczestników negocjacji, historycy przyjmowali, że Chruszczow zaakceptował wówczas wybór Gomułki, usunięcie z kierownictwa PZPR "przyjaciół" Związku Sowieckiego z Konstantym Rokossowskim na czele. Tak jednak nie było, o czym przekonaliśmy się, gdy w 2007 r. rosyjski historyk Aleksandr M. Oriechow odnalazł bezcenny dokument — dokładny zapis tych rozmów sporządzony przez tłumacza delegacji sowieckiej, Jana Dzierżyńskiego, syna Feliksa. Rozmowy w Belwederze toczyły się w języku rosyjskim, bez czekania na przekład tłumaczy, co eliminowało niektórych, słabiej mówiących po rosyjsku, polskich towarzyszy.

Rozpoczęły się od ostrej wymiany zdań. Chruszczow odrzucił planowane zmiany w Biurze Politycznym, Gomułka z Ochabem twardo twierdzili, że skład polskich władz jest wewnętrzną sprawą PZPR. Sowieccy przywódcy uzasadniali prawo do ingerencji, powołując się na pomoc gospodarczą i bezpieczeństwo całego obozu. Gomułka zaś podkreślał, że kryzys w Polsce wynika z błędów dotychczasowego kierownictwa, pogarszających się warunków życia i represji, a jego przezwyciężenie wymaga zasadniczych zmian.

Moskwa chciała zachować kontrolę nad rozwojem sytuacji w Polsce — Gomułka zaś dążył do rozszerzenia zakresu jej samodzielności w ramach sojuszu z ZSRR. Wielogodzinne rozmowy nie przyniosły porozumienia. Chruszczow jednak wstrzymał marsz sowieckich kolumn, które przez kilka dni (do 23/24 października) czekały na ostateczną decyzję.

Zrobił tak być może pod wrażeniem, jakie zrobił na nim wówczas Gomułka, co wciąż przebija z jego wspomnień: W pewnym momencie Gomułka tak się zapamiętał, że nieświadomie przeszedł z rosyjskiego na polski i mówił szybko dłuższą chwilę, dopiero po chwili zorientował się, że jego rozmówcy słuchają go bezradni. W kącikach ust pojawiła się ślina. Do Chruszczowa dotarło, że ma przed sobą człowieka zdeterminowanego. Gomułce zapewne udało się go wówczas przekonać, że stoi na straży sojuszu Polski ze Związkiem Radzieckim — jedynym gwarantem polskiej granicy zachodniej.

Przez kilka dni napięcie sięgało zenitu. W całym kraju dochodziło do niebezpiecznych incydentów. W Ostródzie obrzucono kamieniami pociąg z radzieckimi żołnierzami. Przed radzieckimi koszarami odbywały się protesty, niszczono pomniki "wdzięczności", zrywano czerwone flagi itp. W Sypniewie pod Wałczem, po tym jak 7-letni chłopiec wpadł pod radziecki czołg, okoliczni chłopi szykowali się nocą do ataku na kolumnę z użyciem butelek z benzyną. W skali kraju do masowych wystąpień nie doszło być może ze względu na traumę po II wojnie światowej, w tym ofierze Powstania Warszawskiego.

Interwencja… Pekin-Budapeszt

Po powrocie do Moskwy ostateczna decyzja ważyła się kilka dni. Z nieformalnego zapisu przebiegu Prezydium KC KPZR w dniu 20 października wynika, że początkowo podjęto decyzję "o skończeniu z tym, co się dzieje w Polsce". Jej odroczenie było możliwe pod warunkiem pozostawienia na stanowisku Rokossowskiego. Dopiero dzień później, gdy Prezydium KC zbierało się dwa razy, Chruszczow zmienił zdanie i zdecydowano o zrezygnowaniu z interwencji zbrojnej.

Kierownictwo PZPR przez lata było głęboko przekonane, że Moskwę powstrzymał Pekin. Opowieść, według której Chruszczow wstrzymał marsz kolumn po telefonie Mao Zedonga, należy do najtrwalszych legend Października. Jeszcze we wrześniu Ochabowi w czasie pobytu w Chinach udało się zmylić towarzyszącego mu ciągle sowieckiego ambasadora i nawiązać bezpośrednią relację z Pekinem bez pośrednictwa Moskwy.

Przekazał, że Polska nie zamierza zrywać sojuszu z ZSRR, chciałaby tylko samodzielnie rozwiązać swe problemy. Takie słowa w Chinach padały na podatny grunt. Mao boleśnie odczuwał to, w jaki sposób traktował go Stalin. Teraz miał okazję, by wyrazić swój sprzeciw wobec wielomocarstwowego szowinizmu Moskwy i pokazać jej, że musi się liczyć z innymi. Z ustaleń chińskich badaczy Shen Zhihua i Li Danhui wynika, że będąc w Warszawie, Chruszczow nie mógł jednak wiedzieć o stanowisku Mao Zedonga, gdyż ten nie wiedział jeszcze o tym, co dzieje się w Warszawie. Dowiedział się najprawdopodobniej z zagranicznych depesz.

Po powrocie do Moskwy Chruszczow zaprosił do siebie delegacje innych "bratnich" partii, by naradzić się, co robić z Polską. 21 października Mao zwołał posiedzenie chińskiego kierownictwa, na którym omówiono sytuację nad Wisłą i podjęto decyzję o wysłaniu delegacji, której celem miała być mediacja. Chińczycy uważali, że Polakom należy pozwolić na podejmowanie decyzji samodzielnie. Jedną z wytycznych było krytykowanie rosyjskiego szowinizmu.

Po posiedzeniu Mao całą noc rozmawiał z radzieckim ambasadorem Judinem, który po tej rozmowie telefonicznie przekazał Chruszczowowi jego opinie. Oznacza to, że Chruszczow poznał chińskie stanowisko dopiero 22 października, co niewątpliwie miało wpływ na sposób rozwiązania przez Moskwę kryzysu. Gdy 23 października w Budapeszcie wybuchło powstanie, uwaga Chruszczowa skupiła się na Węgrzech. W tym sensie można powiedzieć, że w 1956 r. Węgrzy uratowali Polaków.

Geopolityczny realizm

Po przełomie politycznym przez kraj przetoczyła się fala wieców i manifestacji, w trakcie których wysuwano całą mozaikę żądań o charakterze wolnościowym i antysowieckim, praworządnym, ekonomicznym i religijnym. Powrót Gomułki zakończył kryzys przywództwa PZPR. Po drugiej militarnej interwencji Moskwy na Węgrzech 4 listopada 1956 r. sprzyjało mu poczucie bezalternatywności i mechanizm konformizmu społecznego. Efekt mrożący interwencji sowieckiej był potężny.

Sowiecka interwencja wyznaczyła granice politycznej samodzielności i ograniczyła pole manewru Gomułki. Dokładnie 4 listopada I sekretarz KC wygłosił pojednawcze przemówienie do wstrząśniętych i zdezorientowanych zmianami funkcjonariuszy partyjnych.

Tego samego dnia kardynał Stefan Wyszyński w warszawskim kościele św. Krzyża wygłosił pierwsze kazanie po zwolnieniu z internowania. "Przynajmniej na razie mniej musimy mówić o naszych prawa, a więcej o naszych obowiązkach" — mówił i przestrzegał: "Łatwiej umrzeć w chwale, aniżeli żyć walcząc przez całe lata z trudnościami, brakami i znosić cierpienia". Te rzadko przypominane słowa oddają filozofię, której prymas pozostał wierny do końca życia. W chwilach kryzysów, obawiając się rozlewu krwi, stawiał na tonowanie nastrojów, nie eskalację konfliktu. Tak postępował po grudniu 1970 r. i po sierpniowych strajkach 1980 r., gdy rodziła się "Solidarność".

W wyborach do Sejmu PRL w styczniu 1957 r. Gomułka uzyskał ograniczoną, ale niewątpliwą legitymizację społeczną. Władza odtąd częściej odwoływała się do wartości narodowych, zarazem szantażując społeczeństwo wizją utraty granicy na Odrze i Nysie w razie zerwania sojuszu z ZSRR. Gomułka niezwłocznie przystąpił do konsolidowania partii, wygaszania emocji społecznych, odzyskiwania wpływów i ograniczania swobód w dziedzinie kultury. W latach 1957-1959 stopniowo zlikwidował większość swobód Października.

Zlikwidowano w zalążku niezależne samorządy robotnicze. Spacyfikowano prasę i ruch młodzieżowy, czego zwieńczeniem była likwidacja "Po prostu" w październiku 1957 r. Wszedł na kurs kolizyjny z intelektualistami. Czystki objęły redakcje, aparat partyjny i szeregi PZPR. Gomułka usunął z kierownictwa dogmatyków, a następnie odsunął także działaczy liberalnego skrzydła partii.

Mimo kontrofensywy władz od 1956 r. do przełomu ustrojowego 1989 r. w PRL istniało nieskolektywizowane rolnictwo, silny, niezależny od władz Kościół katolicki, relatywnie duże enklawy swobody, co wyróżniało kraj na tle bloku wschodniego i uodparniało polskie społeczeństwo na kolejne lata "realnego socjalizmu". Być może 1956 r. przesądził, że polska droga przez socjalizm wiodła szlakiem strajków, buntów i manifestacji.

Polacy nie tyle akceptowali ustrój, ile zdawali sobie sprawę z trwałości jałtańskiego podziału świata, bo Związek Radziecki w 1953 i 1956 r. pacyfikował zrywy Niemców i Węgrów i niemal interweniował zbrojnie w Polsce. W tych warunkach żyło, uczyło się, pracowało kilka pokoleń Polaków. A jednocześnie bardzo wiele się zmieniło: enklawy swobody nie były małe, bez porównania większe niż w innych krajach bloku wschodniego.

Dziś nie docenia się ogromnej skali zmian zachodzących — prócz polityki — także w sferze społecznej, obyczajowej i kulturalnej w okresie "odwilży" i jej kulminacji w 1956 r., zwłaszcza bezpośrednio po Październiku, mniej więcej do 1958 r. Dla wielu ówczesnych Polaków przełom Października radykalnie zwiększał zakres wolności osobistej i pod tym względem był tak ważny jak dla kolejnych pokoleń rok 1980, a nawet — co może zaskakiwać — rok 1989.

Październik oznaczał życie od nowa, życie z godnością. Równocześnie zaledwie kilka lat później przyszło gorzkie rozczarowanie siermiężnością i autorytaryzmem socjalizmu gomułkowskiego i październikowa nadzieja poszła w zapomnienie. W społecznej pamięci 1956 r. nie przetrwał jako moment odważnego sprzeciwu i próby odzyskania podmiotowości, lecz zapisał się jako moment legitymizowania reżimu Gomułki, rzekomego "manewru" komunistów, którzy przez unarodowienie systemu zdołali go ustabilizować i wydłużyć jego trwanie.

W badaniach CBOS z 2016 r. za jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Polski XX i XXI w. uznał go zaledwie 1 proc. respondentów. Na liście, na której wymieniono 19 znaczących wydarzeń zajął przedostatnie miejsce, wyprzedził tylko utworzenie PKWN w 1944 r., co jasno wskazuje jak jest dziś postrzegany — o ile ktokolwiek o nim jeszcze pamięta.

Sponsor publikacji: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej i Bank Pekao S.A.