Pomoc po czasie. Resort naprawia system, ale zegar wciąż tyka

Kluczowe fakty:

• Nowelizacja przewiduje także zmiany dotyczące składek emerytalnych, rentowych i zdrowotnych dla opiekunów oraz zniesienie obowiązku zwrotu świadczenia opiekuńczego w określonych sytuacjach.
• Projekt zakłada, że postępowanie nie będzie automatycznie umarzane po wygaśnięciu orzeczenia o niepełnosprawności, lecz zostanie zawieszone pod warunkiem złożenia nowego wniosku.
• Wśród propozycji nie znalazły się jednak rozwiązania dotyczące szybkiej ścieżki dla osób z szybko postępującymi chorobami ani zmiany w formularzu oceny potrzeby wsparcia.

Kluczowe pytanie nadal brzmi: jak zagwarantować chorym pomoc jeszcze za życia?

Świadczenie wspierające: Hania nie doczekała się na komisję

O problemach ze świadczeniem wspierającym piszemy od lutego. To wtedy Business Insider, jako pierwszy, opisał przypadek 18-letniej Hani. Sprawą zajęli się też reporterzy Faktów TVN. Chorująca na agresywnego raka nastolatka ubiegała się o świadczenie wspierające. Starania te miały się zakończyć wiosną - aż po roku od ich rozpoczęcia. Niestety, Hania nie dożyła wizyty komisji oceniającej potrzebę wsparcia.

Sprawa Hani wywołała w kraju dyskusję o potrzebie zmiany przepisów, które nie odpowiadają realiom, zwłaszcza gdy mówimy o chorobach szybko postępujących, takich właśnie jak nowotwory. Poświęcona była temu też jedna z Debat w TVN24+, zatytułowana "Świadczenie (nie)wspierające".

Jednym z najpoważniejszych zarzutów stawianych systemowi jest przewlekłość postępowania. Krytyka dotyczy również formularza wykorzystywanego przy ocenie poziomu potrzeby wsparcia. Wskazywały na to wpisy w mediach społecznościowych takie, jak poniższy.

"Jedno pytanie, które pada na komisji, a potrafi całkowicie zmienić punktację: 'Czy jest Pani/Pan w stanie…?' To pytanie brzmi niewinnie, ale jest bardzo podchwytliwe, bo odpowiedź 'tak' albo 'czasami' bez doprecyzowania, w dokumentach komisji wygląda na coś zupełnie innego, niż osoba miała na myśli.

W praktyce: - ktoś 'może', ale tylko z bólem,

- ktoś 'może', ale wyłącznie w znanym środowisku,

- ktoś 'może', ale potem przez pół dnia nie funkcjonuje".

Nowelizacja ustawy o świadczeniu wspierającym. Co proponuje resort?

W reakcji na dyskusję Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (MRPiPS) informowało o tym, że przeprowadziło przegląd przepisów ustawy o świadczeniu wspierającym. Miał on dać konkretne rekomendacje dotyczące skrócenia czasu oczekiwania, usprawnienia pracy zespołów oraz korekty zasad punktacji.

W ubiegły piątek wysłaliśmy do resortu pytania o to, na jakim etapie jest obecnie sprawa zmian w świadczeniu wspierającym. Dziś rano otrzymaliśmy odpowiedź. W skierowanej do nas korespondencji MRPiPS pisze, że w ostatnich dniach skierowało wniosek o wpis projektu nowelizacji ustawy o świadczeniu wspierającym do Wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów.

"Nowelizacja zawiera szereg zmian, których podstawowym celem jest usprawnienie procedur wydawania decyzji o potrzebie wsparcia oraz podniesienie jakości tych decyzji, a także zmiany dotyczące zasad ustalania prawa do świadczenia wspierającego i jego wpływu na inne uprawnienia osób niepełnosprawnych" - czytamy w wiadomości.

Jakie to konkretnie zmiany i czy rzeczywiście ich skutkiem będą takie usprawnienia, jakich oczekują osoby z niepełnosprawnością? Najważniejszą ma być możliwość wypłaty świadczenia po śmierci wnioskodawcy. Rodzina może znaleźć się w sytuacji, w której osoba z niepełnosprawnością złożyła wniosek, miesiącami oczekiwała na ocenę lub decyzję, ale zmarła przed zakończeniem procedury.

Obecnie nie ma możliwości, by taka rodzina otrzymała pieniądze ze świadczenia. Właśnie tak było w przypadku Hani. Resort proponuje, by o pieniądze mogła ubiegać się osoba, która wspólnie mieszkała i gospodarowała ze zmarłym wnioskodawcą.

"Proponuje się wypłatę świadczenia za okres nie dłuższy niż trzy miesiące" - pisze MRPiPS.

Zmiany dla opiekunów: składki, praca i kontynuacja postępowania

Resort chce również rozszerzyć możliwość opłacania składek emerytalnych, rentowych i zdrowotnych za osoby, które nie pracują, ponieważ wspierają osobę pobierającą świadczenie wspierające. Nie będzie też obowiązku zwrotu przez opiekuna świadczenia opiekuńczego za okres pokrywający się z przyznanym później świadczeniem wspierającym. Mechanizm ma polegać na tym, że opiekun zachowa pobrane świadczenie opiekuńcze, a osoba z niepełnosprawnością otrzyma różnicę między nim a świadczeniem wspierającym.

Świadczenie wspierające ma nie być ponadto uwzględniane przy ustalaniu prawa do ulgi rehabilitacyjnej. Opiekunowie pobierający świadczenia przyznane na zasadach obowiązujących do końca 2023 roku mieliby też móc pracować bez ograniczeń. Dotyczy to między innymi osób pobierających zasiłek dla opiekuna. Zakaz aktywności zawodowej prowadzi do wykluczenia opiekunów z rynku pracy i obniża ich przyszłą emeryturę.

Jeżeli orzeczenie o niepełnosprawności wygaśnie przed rozpatrzeniem wniosku o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia, postępowanie ma nie być automatycznie umarzane, tak jak jest teraz. Zostanie zawieszone, ale pod warunkiem że zainteresowany wystąpi o kolejne orzeczenie. W praktyce oznacza to, że osoba ubiegająca się o wsparcie nie będzie musiała zaczynać procedury od początku.

Co z szybką ścieżką i formularzem?

W informacji resortu nie ma jednak zapowiedzi szybkiej ścieżki dla osób z szybko postępującymi chorobami. Nie ma też mowy o maksymalnym terminie rozpatrzenia spraw czy automatycznym pierwszeństwie, przyznawanym na podstawie dokumentacji medycznej. W informacji przesłanej przez biuro prasowe ministerstwa nie widzimy również propozycji  zmian w zasadach punktacji w przypadku chorób o charakterze rzutowo-remisyjnym i szybko postępujących.

W jaki więc sposób nowelizacja ma zagwarantować chorym decyzję i prawo do świadczenia jeszcze za życia? Poprosiliśmy Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej przede wszystkim o doprecyzowanie tego, która konkretnie z proponowanych zmian i w jaki sposób ma się przyczynić do usprawnienia procedur wydawania decyzji oraz do podniesienia ich jakości.

Zapytaliśmy również między innymi o to, czy autorzy nowelizacji przewidują mechanizmy, które pozwolą usprawnić ścieżkę dla osób z szybko postępującymi chorobami. Zapytaliśmy, czy planowane są zmiany w formularzu komisji ustalającej poziom potrzeby wsparcia. Czekamy na odpowiedzi.

Prawniczka: to pomysł na otarcie łez

Tymczasem o komentarz poprosiliśmy mec. Katarzynę Łodygowską, autorkę bloga Matka Prawnik, jedną z uczestniczek Debaty "Świadczenie (nie)wspierające" w TVN24+. - To pomysł na otarcie łez - mówi o propozycji wypłaty świadczenia przez trzy miesiące, po śmierci wnioskodawcy. - Propozycje ministerstwa oceniam pozytywnie, ale to wciąż za mało. Nie znamy jednak jeszcze szczegółów - zaznacza.

Jak dodaje prawniczka, usprawnienie rozpatrywania wniosków może być częściowo osiągnięte poprzez zawieszanie, a nie umarzanie postępowań po wygaśnięciu orzeczenia o niepełnosprawności.

- Nadal jednak nie widzę tu żadnego rozwiązania, które miałoby faktycznie przyspieszyć pracę wojewódzkich zespołów do spraw orzekania o niepełnosprawności [WZON -red.] - mówi mec. Katarzyna Łodygowska.

MRPiPS w lutym tłumaczyło w kierowanej do nas korespondencji, że kolejki wynikają z dużego napływu wniosków o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia, ale resort zwiększył finansowanie systemu orzecznictwa i w wielu województwach "kolejki znacznie się zmniejszyły". "Znacznie" oznaczało na przykład w województwie śląskim 10 miesięcy zamiast ponad 38. To wciąż jednak bardzo długo, zwłaszcza gdy powodująca niepełnosprawność choroba przebiega gwałtownie.

51 min

Resort zapewniał nas również, że "wojewódzkie zespoły ds. orzekania o niepełnosprawności otrzymają dodatkowo 46 milionów złotych, planowane jest zwiększenie zatrudnienia, a efektywność mają poprawiać też narzędzia motywacyjne, takie jak wyznaczanie celów".

- Z praktyki mogę powiedzieć, że nic się nie zmieniło. Nie zauważyliśmy jakiegoś znaczącego przyspieszenia w wydawaniu decyzji. Niektóre WZON-y wciąż nawet nie odbierają telefonów. Nadal brakuje też absolutnej podstawy, jaką są osoby, które wyjaśniałyby, jak wypełniać formularz - wskazuje prawniczka.

Formularz nie uwzględnia realiów niepełnosprawności

Tymczasem, jak widać było w przytaczanym wyżej komentarzu jednego z internautów, jeden niepozorny szczegół może znacząco zaważyć na punktacji.

- Osoba z niepełnosprawnością ruchową, zapytana o to, czy czyta książki, odpowie, że tak. Tylko że żeby tę książkę dostać do ręki, musi poprosić o pomoc i tego już nie wiadomo. Na takich niuansach te osoby tracą punkty - mówi.

Sam formularz również nie jest doskonały - jedną miarę próbuje się w nim przyłożyć do wszystkich osób z niepełnosprawnością. W rzeczywistości jest to jednak grupa bardzo różnorodna. Inaczej potrzeba wsparcia będzie się objawiała u osoby z dysfunkcją ruchową, inaczej z niepełnosprawnością intelektualną, a jeszcze inaczej, gdy mamy do czynienia z przewlekłą chorobą, przebiegającą z zaostrzeniami.

- Wiele osób funkcjonuje w trybie sinusoidy. Na co dzień żyją w miarę normalnie, ale miewają ataki, po których dochodzą do siebie przez wiele tygodni. Zapytane, czy są w stanie samodzielnie zrobić sobie kanapkę, odpowiedzą twierdząco, bo tak jest dziś, ale jutro już niekoniecznie - tłumaczy mec. Katarzyna Łodygowska.

Przed nowelizacją jeszcze długa droga legislacyjna. Po uzyskaniu wpisu do wykazu, projekt trafi do uzgodnień międzyresortowych, konsultacji publicznych i opiniowania, a następnie do dalszych etapów rządowego procesu legislacyjnego. Dopiero potem zajmie się nim parlament.