Nie tylko brak koncentracji. Jak ADHD wpływa na pracę, relacje i życie?

Urszula Abucewicz: Czy ADHD stało się modne? Można odnieść wrażenie, że wszyscy wokół mają to zaburzenie.

Aneta Pawłowska-Krać: Trudne pytanie. Słyszałam je wiele razy i nadal nie potrafię jednoznacznie na nie odpowiedzieć. W pewnym sensie zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) rzeczywiście stał się modny, bo dużo się o nim mówi. To bardzo nośny temat.

Objawy ADHD nie są jednak specyficzne wyłącznie dla tego zaburzenia. Jak powiedział mi niedawno jeden z psychiatrów, wiele osób może mieć cechy charakterystyczne dla ADHD, co nie oznacza, że mają to zaburzenie, bo żeby je zdiagnozować, muszą być spełnione określone kryteria. Cechy charakterystyczne dla ADHD mogą występować u znacznie większej liczby osób, ale z najnowszych analiz wynika, że samo zaburzenie dotyczy ok. 3 proc. dorosłej populacji. W Polsce to ok. 900 tys. osób, jednak z szacunków wynika, że diagnozę ma niewielka część tej grupy.

• CZYTAJ: Jestem lekarzem psychiatrii rozwojowej i leczę ADHD od 30 lat — tak leki wpływają na mózg

ADHD musi spełniać trzy warunki

Po czym rozpoznać, że ktoś ma zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi?

Rozpoznanie ADHD wymaga spełnienia kilku warunków. Po pierwsze, objawy muszą występować w dorosłości, w odpowiedniej liczbie i nasileniu. Po drugie, musiały być obecne już w dzieciństwie (zgodnie z kryteriami diagnostycznymi przed ukończeniem 12. roku życia). Po trzecie, muszą powodować trudności w co najmniej dwóch obszarach życia, np. edukacji, pracy czy relacjach z innymi. Jeżeli żaden z tych obszarów nie ucierpiał, to nie ma mowy o ADHD. Osoba z ADHD musi ponieść koszt. ADHD musi powodować cierpienie. Bez tego nie ma diagnozy.

Jaki rachunek wystawia ADHD?

Koszty mogą być bardzo różne, a rachunki dotyczą wielu obszarów życia. Osoby z diagnozą mają gorsze zdrowie fizyczne, bo trudniej im zadbać o siebie, dobrze się odżywiać i systematycznie uprawiać aktywność fizyczną. Oczywiście nie wszyscy, bo są tacy, którzy bez sportu nie potrafią żyć.

Cierpią relacje z innymi. ADHD może się wiązać z impulsywnością i wybuchowością. Oczywiście wiele zależy od zaburzenia i indywidualnych cech danej osoby. U jednych dominuje nadaktywność i impulsywność, u drugich — trudności z koncentracją i utrzymaniem uwagi, którym nie musi towarzyszyć wysoki poziom energii. Jest też trzeci typ — mieszany, połączenie obu powyższych.

Osoby z ADHD popadają w długi. Bardzo często mają nieunormowaną sytuację finansową, podejmują też nagłe i nieprzemyślane decyzje. Wpadają na świetne pomysły, które trzeba natychmiast wdrożyć, nie zawsze z uwzględnieniem ich kosztu.

Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo

Na ile różnorodne mogą być objawy ADHD? Czy można mówić o dwóch identycznych przypadkach?

Nie można, dlatego ten rachunek będzie różny u różnych osób. Ktoś będzie ciągle tracił pracę, ale ktoś inny będzie osiągał w niej sukcesy, bo ma pracę dobraną do swoich cech, objawów, osobowości, kompetencji i charakteru. Są dziedziny, w których ADHD-owcy świetnie sobie radzą. Nie można przyłożyć jednej matrycy do każdej osoby.

Jest też "ciche" ADHD.

W tej postaci dominują trudności z koncentracją uwagi. To przeciwieństwo stereotypowego obrazu nadaktywnego, niegrzecznego chłopca, który przeszkadza w lekcjach.

ADHD u kobiet

"Ciche" ADHD częściej objawia się u kobiet. To są te zamyślone marzycielki, które żyją w swoim świecie. Nie do końca są obecne w szkole na lekcjach. Nie zawsze wiedzą, co się wokół nich dzieje, ale że nie zwracają niczyjej uwagi, nikomu nie przeszkadzają, nikt ich nie wysyła na diagnozę. Bo z nikim się nie biją, nie ciągną za warkocze, nie rysują komuś po zeszytach. Dlaczego ADHD u kobiet może się objawiać inaczej niż u mężczyzn?

Po pierwsze, narzędzia diagnostyczne (formularze i kryteria rozpoznawania ADHD) opracowywano na podstawie badań, w których uczestniczyli głównie chłopcy. Podobny problem występował zresztą w przypadku spektrum autyzmu. W rezultacie kryteria diagnostyczne dotyczyły cech najczęściej występujących u płci męskiej, a dziewczynki, u których ADHD przebiegało mniej stereotypowo, pozostawały niezdiagnozowane.

Druga kwestia to wzorce kulturowe. Wymagania wobec dziewczynek i chłopców są przecież zupełnie inne. O chłopcu, który biega, rozrabia i jest głośny, często mówi się, że to żywe srebro, i przymyka się oko na jego zachowanie. Dziewczynka kulturowo ma być grzeczna, miła, pomocna i nikomu nie przeszkadzać. Jeśli więc nawet u dziewczynki występowały objawy nadpobudliwości, to szybko nauczyła się je ukrywać, żeby wpasować się w narzucaną jej rolę. Mimo zmian kobiety nadal mierzą się z wysokimi oczekiwaniami społecznymi i zapewne dlatego próbują ukryć różne swoje trudności, za wszelką cenę starając się dopasować do otoczenia.

I trzecia kwestia: problem z koncentracją uwagi nie rzuca się w oczy. Nie widać, że ktoś gubi wątki, rozprasza się, robi coś i nie może tego dokończyć. O tym, że odpłynął, wie tylko on sam. Trudności wychodzą na jaw dopiero wtedy, gdy pojawiają się konkretne konsekwencje, np. gdy szef wezwie na dywanik i zapyta, gdzie jest raport, a ty nawet nie wiesz, gdzie w ogóle są dokumenty.

Czy zmiany hormonalne wpływają na to, kiedy kobiety zgłaszają się na diagnozę?

Często na diagnozę trafiają dziewczynki w okresie dojrzewania, kobiety po urodzeniu pierwszego lub drugiego dziecka, w czasie perimenopauzy albo po menopauzie, bo właśnie wtedy, gdy spada poziom estrogenów, "wybijają" objawy ADHD.

Dlaczego tak jest?

Załóżmy, że kobieta nauczyła się radzić sobie z trudnościami. Wypracowała różne mechanizmy kompensacyjne, korzysta z przypomnień, karteczek, opracowała cały system, który pomaga jej nie gubić rzeczy, dokumentów, zdążyć do pracy, wykonać zadania na czas. Udaje się jej również utrzymać porządek w domu i sprawnie organizować codzienne życie.

A potem rodzi się dziecko. Spada poziom estrogenów, a wypracowane mechanizmy przestają wystarczać. Objawy się nasilają: jeszcze trudniej się skupić, zapamiętać, zorganizować się i dopiąć wszystkie sprawy. Do tego dochodzi opieka nad małym dzieckiem, które wymaga nieustannej uwagi. I jeszcze brak snu. A osoba niewyspana, niezależnie od tego, czy ma ADHD, czy nie, może być bardziej impulsywna i mieć jeszcze większe problemy ze skupieniem. Dlatego narodziny dziecka bywają momentem kryzysowym, który skłania kobietę do szukania pomocy i diagnozy.

Podobnie może być w okresie menopauzalnym. Właśnie wtedy wiele kobiet zgłasza się na diagnozę. Wcześniej wszystko działało, życie było poukładane, a potem nagle spadek poziomu hormonów nasilił objawy i dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestały wystarczać.

• PRZECZYTAJ: Moja diagnoza ADHD nagle wszystko wyjaśniła. I właśnie w tym tkwi problem

Co sprawia, że osoby z ADHD tak często potrzebują nowych bodźców?

Musi się dziać. Nuda jest czymś najgorszym na świecie. Zabija. ADHD-owcy mogą mieć najbardziej opłacalną pracę na świecie, ale jeśli się w niej nudzą, szybko ją rzucają. Rozmawiając z bohaterami książki, zauważyłam, że pieniądze nie są dla nich tak ważne jak poczucie sensu wykonywanej pracy.

Osoba neurotypowa odczuwa satysfakcję z dobrze wykonanego zadania. W przypadku osób z ADHD ten impuls musi być dużo silniejszy, dlatego pakują się w różnego rodzaju kłopoty, podejmują nagłe decyzje o zmianie miejsca życia albo kierunku kariery zawodowej. Jaki to problem zamieszkać w innej części Polski albo zacząć robić coś zupełnie innego? Z jednej strony kłopoty, z drugiej strony przygody. Zależy, jak to nazwać.

Czy ADHD ma podłoże genetyczne?

Kanadyjski lekarz Gabor Maté twierdzi, że źródeł tego zaburzenia należy szukać w traumatycznych doświadczeniach z wczesnego dzieciństwa lub z okresu prenatalnego.

Ma taką teorię, to prawda. Ale nie jest ona zgodna z dominującym stanowiskiem naukowym. Badania wskazują, że dziedziczność ADHD wynosi 75-80 proc. Trudno uznać to za przypadek.

Czy rzeczywiście mózg osoby z ADHD można porównać do mózgu łowcy?

Jest taka hipoteza, która próbuje romantyzować ADHD. Jestem daleka od tego. Zawsze jest koszt. Mam poczucie, że niektóre osoby intuicyjnie wybierają zawody dopasowane do swoich predyspozycji, nawet jeśli nie wiedzą, że mają ADHD. A jeśli tak się nie dzieje, warto zadbać o to, żeby praca odpowiadała ich potrzebom i sposobowi funkcjonowania.

Psychiatra Paweł Brudkiewicz opowiadał mi o swoim pacjencie, policjancie. Dopóki ów pacjent "biegał po krzakach" i łapał bandytów, świetnie sobie radził i robił błyskotliwą karierę. Był łowcą. Kłopoty zaczęły się, kiedy chciał podnieść kwalifikacje i zmienić pracę. Gdy rozpoczął studia, okazało się, że siedzenie na zajęciach, robienie notatek i wielogodzinne skupienie sprawiają mu ogromną trudność. Zaczął więc szukać przyczyny, bo wiedział, że nie brakowało mu możliwości intelektualnych. Trafił do psychiatry, został zdiagnozowany — i wtedy okazało się, że ma ADHD.

Co ciekawe, Brudkiewicz powiedział, że gdyby ów mężczyzna nie miał potrzeby zmiany kierunku zawodowego i dalej łapał przestępców, nie byłoby podstawy do postawienia diagnozy.

Dlaczego?

W tamtej pracy objawy ADHD mu nie przeszkadzały. Nie było kosztu, który skłoniłby go do szukania pomocy. I tu wracamy do tego, co padło na początku rozmowy — jeśli nie ma trudności z powodu objawów, nie ma podstaw do postawienia rozpoznania.

Ten pacjent po diagnozie zaczął przyjmować leki, skończył studia, a później świetnie radził sobie w nowej pracy. Ta historia pokazuje, jak wiele zależy od sytuacji życiowej i zawodowej. Są ścieżki kariery, w których potrzeba nowości, ekscytacji i zmienności może być atutem. Osoba z ADHD może mieć trudności z wielogodzinnym skupieniem na powtarzalnych zadaniach, ale świetnie będzie się odnajdywać w pracy wymagającej szybkiego reagowania i podejmowania decyzji.

Czyli te osoby muszą szczególnie uważnie wybierać swój zawód?

W książce opisuję historię analityka, który po diagnozie ADHD wpadł na pomysł, że będzie maklerem giełdowym, i świetnie w tej pracy się odnalazł. Obserwował indeksy giełdowe i w mig potrafił podjąć decyzję, którą inni musieliby analizować znacznie dłużej.

Są osoby, u których ADHD wiąże się ze sporym kosztem, ale też popycha je do odkrywania nowych lądów, nowych dziedzin, a w połączeniu z wiarą być może predysponuje do szerzenia Ewangelii czy do życia misyjnego. Podczas pracy nad książką nie mogłam oprzeć się myśli, że św. Paweł i 12 apostołów mogli mieć właśnie ADHD. Byli ciągle w ruchu, dobrze odnajdywali się w zmiennych okolicznościach, nie potrzebowali świętego spokoju ogniska domowego jak hobbit, który mówił: "Przygody są niebezpieczne, bo można spóźnić się na kolację". Z opisów ewangelicznych wyłania się zupełnie inny obraz życia — podporządkowanego misji, a nie codziennej wygodzie.

A odkrywcy Ameryki i osadnicy? Nie wiem, czy mieli ADHD, ale jeżeli ktoś postanawia rzucić całe dotychczasowe życie, popłynąć w nieznane i zacząć tam życie zupełnie od nowa, to musi mieć pewne cechy, które go do tego predysponują. Być może moja hipoteza jest kontrowersyjna, ale co złego jest w tym, że ma się ADHD? Ono było zawsze — w społeczeństwie najprawdopodobniej występował taki sam odsetek osób z ADHD jak dzisiaj. Nie oznacza to, że współczesne problemy z koncentracją zawsze mają związek z ADHD. Media społecznościowe i nieustanny napływ bodźców mogą utrudniać koncentrację, ale takie trudności same w sobie nie oznaczają tego zaburzenia.

"Tygodnik Przegląd" nr 46

Tygodnik Przegląd

Diagnoza i co dalej

Wiele osób po diagnozie ADHD odczuwa ulgę. Inni łapią się za głowę, bo czekają ich kolejne wydatki na psychoedukację i terapie. Nie masz wrażenia, że rynek nadużywa rosnącego zainteresowania tym tematem?

Zdecydowanie nadużywa. ADHD często współwystępuje z innymi zaburzeniami, np. z depresją, zaburzeniami lękowymi czy uzależnieniami. Dlatego prawidłowo zaplanowane leczenie powinno uwzględniać wszystkie rozpoznane trudności. Psychiatra musi wiedzieć, z czym jeszcze zmaga się pacjent, a to powinno zostać ustalone już na etapie diagnostyki. Tymczasem w wielu polskich placówkach diagnoza koncentruje się na ADHD, bez odpowiedniego sprawdzenia, czy nie występują również inne zaburzenia.

Niedawno rozmawiałam z psychiatrą Tomaszem Gądkiem, który zwrócił uwagę, że w prywatnych poradniach często z góry kupuje się gotowe pakiety diagnostyczne, a przecież dopiero w trakcie wywiadu z psychiatrą można ustalić, jakie badania i konsultacje będą rzeczywiście potrzebne. Rynek wykorzystuje więc rosnące zainteresowanie ADHD, a duży popyt przekłada się na wysokie ceny.

Na co jeszcze zwrócić uwagę, gdy trafimy do prywatnej placówki?

Sprawdźmy, czy psychiatra ma odpowiednio dużo czasu na przeprowadzenie wywiadu diagnostycznego. Kto go przeprowadza? Czy ma odpowiednie wykształcenie i przygotowanie? Warto o to zapytać, bo ten etap bywa traktowany po macoszemu, a ma ogromne znaczenie dla całego procesu diagnostycznego.

Osoba przeprowadzająca wywiad diagnostyczny z wykorzystaniem formularza DIVA-5 powinna umieć dopytywać, a nie tylko odczytywać pytania. Formularza nie pisali Polacy, dlatego ważne jest, aby umieć odnieść poszczególne zagadnienia do polskich realiów. Zdarza się, że wywiad przeprowadzają studenci lub osoby bez wykształcenia psychologicznego czy medycznego.

Nie zakładajmy, że wszyscy pracownicy poradni specjalizującej się w ADHD mają odpowiednie kwalifikacje. Sprawdźmy, kto odpowiada za poszczególne etapy diagnozy.

Kolejna rzecz: pacjent nie może dostać formularza DIVA-5 do ręki, do samodzielnego wypełnienia. To poważny błąd w sztuce, bo to nie test do wypełniania przez pacjenta, tylko schemat wywiadu diagnostycznego — scenariusz, który stanowi punkt wyjścia dla osoby, która wie, jak tę rozmowę powinno się przeprowadzić i jak właściwie zinterpretować odpowiedzi. Samodzielne zaznaczenie odpowiedzi w formularzu nie zastępuje takiego wywiadu.

• Objawy możesz mieć od dzieciństwa, tylko nikt cię nie zdiagnozował. Neurolog: to się zdarza

Czy w Polsce można zdiagnozować ADHD w placówkach publicznych?

Teoretycznie diagnozę można uzyskać w ramach NFZ, ale w praktyce diagnostyka odbywa się w placówkach prywatnych. Od niedawna dzięki dofinansowaniu unijnemu dzieci i dorośli z całej Polski mogą skorzystać z bezpłatnej diagnostyki w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie (do 2028 r.). W przypadku kilku zaburzeń występujących u jednego pacjenta, np. spektrum autyzmu i ADHD, przeprowadzana jest diagnostyka w ramach ścieżki neurorozwojowej.

Dostaliśmy diagnozę, że mamy ADHD. Co dalej?

Myślę, że najważniejszą rzeczą po diagnozie jest psychoedukacja, żeby dowiedzieć się, na co wpływa to zaburzenie, jak działa, jakie mechanizmy radzenia sobie można wprowadzić na co dzień. To nie musi być kolejny bardzo drogi trening w placówce prywatnej. Czytanie książek i rozmowy z innymi również mogą być formą psychoedukacji. Pomaga ona "nauczyć się obsługiwać siebie", lepiej zrozumieć siebie i własne trudności — dlatego moim zdaniem bezpośrednio po diagnozie może być nawet ważniejsza od farmakoterapii. Wiedza o ADHD jest kluczowa.

Na forach internetowych można przeczytać różne opinie o farmakoterapii. Na jednych ludzi działa, na drugich nie. Brać czy poprzestać na psychoedukacji?

Farmakoterapia nie jest jedynym rozwiązaniem. Pamiętam słowa psychiatrki, którą cytuję w mojej książce: "Leki nie podejmą decyzji za człowieka o rozwodzie. Leki nie podejmą decyzji o zmianie pracy. Pomogą się skupić, ale nie podejmą decyzji, na czym się skupiasz. Możesz się świetnie skupiać po lekach na Instagramie i dalej twoje życie będzie rozsypane na kawałki. Leki pomagają, ale nie zmieniają życia. Są narzędziem, ale to człowiek decyduje, jakie działania podejmie i na czym się skupi".

Aneta Pawłowska-Krać — dziennikarka, socjolożka. Autorka książek "Głośnik w głowie. O leczeniu psychiatrycznym w Polsce" oraz "Milion myśli naraz. O dorosłych z ADHD". Pracuje w dziale społecznym PAP. Pisze o zdrowiu.