Azerbaycan-Ermenistan barışında köy hesabı - Göktürk Tüysüzoğlu

Ermenistan-Azerbaycan barış süreci çoğunlukla Karabağ üzerinden değerlendiriliyor. Oysa sınırın hukuken tanımlanmasını zorlaştıran başlıklardan biri, Sovyet döneminin idari sınır pratiklerinden kalan eksklavlar(1). Azerbaycan’a ait Kerki, Yukarı Eskipara, Sofulu ve Berhudarlı 1990-1992’den bu yana Ermenistan’ın, Ermenistan’ın tek eksklavı Artsvaşen (Azerbaycan’daki adıyla Başkend) ise 1992’den beri Azerbaycan’ın denetiminde. Alan bakımından taraflar kabaca dengede: Azerbaycan eksklavları toplam 44, Artsvaşen yaklaşık 40 kilometrekare.

Tezler aynı hukuki zemine, 1991 Alma-Ata Bildirisi’ne dayanıyor. Bakü, dört köyün iadesini delimitasyon (sınırın hukuki belgeler ve haritalar üzerinden belirlenmesi) asli unsuru sayıyor. Ağustos ayında bu köylerin AlmaAta haritalarında Ermenistan dışında kaldığını kabul eden Paşinyan, 14 Ekim’de eşit yüzölçümlü toprak değişimini önerdi. Ertesi gün anlaşma olmasa da anlayış birliği bulunduğunu söyledi; Artsvaşen’in Ermenistan’da kalıp sınırlarının ana topraklara bitişecek biçimde kaydırılabileceğini, aynı formülün Azerbaycan köylerine de uygulanabileceğini ekledi. Dışişleri Bakanı Mirzoyan ise değişimin halk oylamasıyla onaylanması gerektiğini savundu. Meselenin pratik boyutu ulaşım: Ermenistan’ı güneyde Syunik’e (Zengezur) ve İran’a bağlayan ana yol Kerki’den, Azerbaycan’ın Gedebey bölgesindeki köylere giden yol da Artsvaşen’den geçiyor.

ZENGEZUR KORİDORU 

Bu tartışma barış anlaşmasının akıbetinden bağımsız değil. Ağustos 2025’te Washington’da parafe edilen metin henüz imzaya dönüşmedi; Bakû önce Ermenistan anayasasının değişmesini bekliyor. Haziran’da güçlü bir çoğunluk kazanan Paşinyan, referandum için gereken üçte iki çoğunluğa ulaşamadı. Mirzoyan’ın halk oylaması vurgusu, eksklav meselesinin de aynı anayasal darboğaza takılabileceğini düşündürüyor.

TRIPP (Trump Uluslararası Barış ve Refah Yolu/Zengezur Koridoru) boyutu tabloyu daha da hassaslaştırıyor. Azerbaycan’ı Nahçıvan’a bağlayacak hat, Aras boyunca Meğri’den geçen eski Sovyet demiryolunu izleyecek. Kerki’nin Azerbaycan’a geçmesi, Erivan’ı Syunik’e bağlayan güzergâh üzerinde bir Azerbaycan toprağı anlamına geleceğinden konu Ermeni kamuoyunda koridorla birlikte ele alınıyor. İnşaat da 2027’ye ertelendi.

TÜRKİYE VE İRAN’IN TUTUMU 

Türkiye, Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü desteklerken Ermenistan’la normalleşmeyi barış anlaşmasının imzalanmasına bağlıyor. Ankara açısından eksklav sorununun delimitasyon içinde ve tarafların uzlaşısıyla çözülmesi, bölgesel bağlantısallığın önündeki engellerden birinin kalkması anlamına geliyor. Kars-Iğdır-Nahçıvan demiryolu tamamlandığında TRIPP, Türkiye’yi Hazar’a bağlayan zincirin eksik halkasını kapatacak.

İran meseleye sınır güvenliği açısından bakıyor. Ermenistan’la ortak sınır, Tahran için Kafkasya’ya ve Avrupa’ya açılan bir kapı. İran, koridorda Amerikan varlığını kabul etmeyeceğini Erivan’a iletirken Ermenistan’la stratejik ortaklık arayışını da sürdürüyor. Rusya ise 2020 ateşkesiyle üstlendiği güzergâh denetiminin Washington’a geçmesini rahatsızlıkla izliyor. Bu hesapların ortasında eksklav köyleri, bölgedeki yeni ulaşım düzeninin dayanıklılığını da sınayacak.

(1) Eksklav: Siyasi olarak bağlı olduğu ana ülkeyle coğrafi bağlantısı olmayan ve arasında başka bir ülke veya ülkelerin bulunduğu toprak parçası.