رییس سابق مُرد، خاطراتش زنده شد؛ داستان قلع و قمع دانشگاه علامه
پنجشنبه ۲۱آبان۱۴۰۵ رسانهها در ایران از مرگ «سید صدرالدین شریعتی» خبر دادند. او رییس پیشین دانشگاه علامه طباطبایی تهران و از مدیران حوزه آموزش عالی در دولت «محمود احمدینژاد» بود. از اسفندماه ۱۳۸۴ تا شهریور۱۳۹۲ یکی از مهمترین دانشگاههای علوم انسانی کشور تحت مدیریت او قرار گرفت. دانشجویان در این سالها هر شیوهای از محدودیت و تحمیل ایدئولوژی در محیط دانشگاه را تجربه کردند؛ از تفکیک جنسیتی و اخراج استادان تا کنترل پژوهشهای دانشگاهی. خبر درگذشت صدرالدین شریعتی در شبکههای مجازی با واکنش دانشجویانی که دوران مدیریت او را تجربه کرده بودند، روبه رو شد تا جایی که اینستاگرام دانشگاه کامنتهای زیر پست خبر درگذشت او را مسدود کرد.
صدرالدین شریعتی در دانشگاه علامه چه کرد؟
این گزارش در گفتوگو با شماری از دانشجویان سابق دانشگاه علامه کارنامه مدیری را ارزیابی میکند این دانشگاه را به یکی از نمادهای اسلامیسازی اجباری آموزش عالی تبدیل کرد.
«بین ورودیهای ما به قصاب علامه مشهور بود چون واقعا در آن دوره فقط دستش به قلع و قمع می رفت. از ساختار مدیریت و سیاستهای آموزشی تا غربال کردن اساتید و دانشجویانی که ذرهای میخواستند از خطوط قرمز شخص او عبور کنند.»
این روایت «نازنین» است. یکی از دانشجویان سابق دانشگاه علامه که میگوید دانشگاه محبوبی که برای ورود به آن بسیار تلاش کرد بیش از آنکه محلی برای آموزش علوم انسانی باشد، آزمایشگاهی برای اجرای الگویی از اسلامیسازی اجباری بود: «هر چیزی بگویید را در چهار سال دانشجویی من که از بخت بد با ریاست ایشان آغاز شد، تجربه کردم. تفکیک جنسیتی حتی در کلاسهای درس، کنترل پوشش دانشجوها نه به شکل عادی و مرسوم خیلی سختگیرانه، حذف استادان مستقل، محدود کردن رشتههای دانشگاهی و نظارت بر فعالیتهای علمی و سیاسی دانشجویان.»
نازنین میگوید خبر مرگ صدرالدین شریعتی را در صفحه اینستاگرام دانشگاه علامه دیده است: «اصلا از اینکه کامنتهای پست اعلام خبر مرگ شریعتی را بسته بودند، شگفتزده نشدم. رفتارهای ضدانسانی او آنقدر شور بود که فقط اساتید و دانشجویان منتقد صدایشان در نیامد حتی چهرههای اصولگرای دانشگاهی هم به شیوه مدیریت و برخوردهای او اعتراض داشتند.»
با پایان دولت احمدینژاد و آغاز ریاستجمهوری «حسن روحانی»، شریعتی برکنار شد. دانشجویان این اقدام را از نشانههای تغییر در وزارت علوم ارزیابی کردند. «جعفر توفیقی»، سرپرست وقت وزارت علوم، با تاکید بر ضرورت دفاع از کرامت استادان و دانشجویان، او را از ریاست دانشگاه کنار گذاشت، تصمیمی که با واکنش تند رسانههای نزدیک به جریان اصولگرا مواجه شد. این تصمیم اما باعث نشد که دانشگاه علامه به روزهای پیش از حضور شریعتی بازگردد چرا که سیاستهای مدیریتی اعمال شده از سوی او همچنان تا اندازه زیادی باقی ماند. بهعلاوه حضور او در دانشکده روانشناسی این دانشگاه بسیار پررنگ و در تداوم اعمال محدودیتها اثرگذار بود.
دانشگاهی با ورودیهای جداگانه و کلاسهای تفکیکشده
یکی از برجستهترین وجوه مدیریت شریعتی، تلاش برای اجرای تفکیک جنسیتی در دانشگاه بود. این سیاست به جداسازی فیزیکی دانشجویان دختر و پسر در کلاسها و فضاهای دانشگاهی محدود نماند.
«علی» یکی از دانشجویان سابق دانشگاه علامه درباره این اقدام میگوید: «در نخستین مراحل اجرای این سیاست، میان دانشجویان دختر و پسر در برخی کلاسها پرده کشید. مدتی بعد برای یک درس واحد، دو کد درسی جداگانه در روزهای متفاوت تعریف کرد تا دانشجویان زن و مرد در کلاسهای مستقل حضور پیدا کنند.»
این جداسازی به ورودیهای دانشگاه نیز گسترش یافت. دانشجویان مرد از ورودی دهکده المپیک و دانشجویان زن از ورودی میدان ورزش وارد دانشگاه میشدند.
به گفته علی، حتی در مواردی که استادان حاضر به اجرای این سیاست نبودند، مدیریت دانشگاه از موضع خود عقبنشینی نمیکرد: «دکتر «محمدرضا ضیایی بیگدلی» و دکتر «سیدقاسم زمانی»، از استادان دانشکده حقوق و علوم سیاسی، از جمله کسانی بودند که کلاسهای خود را مختلط برگزار میکردند. مخالفتهای این دو و دیگر اساتیدی که مقابل این تصمیمها میایستادند، برای آنها هزینههای سنگینی داشت. محمدرضا ضیایی بیگدلی، استاد برجسته حقوق بینالملل و از چهرههای شناختهشده این رشته در ایران، با بازنشستگی اجباری مواجه شد. حکم اخراج سید قاسم زمانی نیز صادر شده بود، اما پایان دوره ریاست شریعتی مانع از اجرای آن شد.»
کنترل پوشش دانشجویان نیز بخش دیگری از این سیاست بود. دانشجویان دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی در روایتهایی که از آن دوره نقل میکنند، از حساسیت مدیریت نسبت به جزییاتی مانند اندازه آستین مانتو و نحوه قرار گرفتن مقنعه سخن میگویند. این کنترلها بهتدریج فضایی ایجاد کرده بود که در آن ظاهر دانشجو، بهجای آنکه مسالهای شخصی باشد، به موضوعی برای نظارت مدیریتی تبدیل شد.
حذف استادان؛ از بازنشستگی اجباری تا اتهامزنی
یکی از تاریکترین نقاط کارنامه شریعتی، برخورد با اساتیدی است که با سیاستهای مدیریتی یا ایدئولوژیک او همراه نبودند.
در فاصله سالهای ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲، گزارشهایی درباره اخراج و بازنشستگی اجباری دهها عضو هیات علمی دانشگاه علامه منتشر شد. این اقدامات تنها به استادانی که آشکارا با سیاست تفکیک جنسیتی مخالفت میکردند محدود نبود و دامنه آن به استادان مستقل و منتقد نیز گسترش پیدا کرد.
«سامیار» که در آنسالها دانشجوی مقطع کارشناسی در دانشکده حقوق دانشگاه علامه بوده است، میگوید: «دکتر «مهریار داشاب»، استاد دانشکده حقوق بهطور مشخص با پروندهسازیهای شریعتی از کار برکنار شد. انجام رفتار حرفهای او در رعایت حریم خصوصی دانشجویان به دستاویزی برای طرح اتهام علیه او تبدیل شده بود. شریعتی تنها بهدلیل اینکه ایشان هنگام ملاقات با دانشجو در اتاق خود را میبستند او را به رفتار غیراخلاقی متهم کرد و باعث برکناری و اخراج استاد داشاب شد.»
اعتراض به این روند حتی به چهرههایی از اردوگاه اصولگرایان نیز رسید. «حمیدرضا آیتاللهی»، رییس وقت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و استاد فلسفه، در واکنش به عملکرد شریعتی، در یادداشتی انتقادی از تحقیر استادان، اعمال فشار بر اعضای هیات علمی و استفاده از اتهامهای اخلاقی برای تخریب مخالفان سخن گفت.
او در این یادداشت، مدیریت شریعتی را مبتنی بر «ترساندن و وادار کردن استادان به اطاعت» توصیف کرد و درباره استفاده از گزارشهای دانشجویان برای تخریب استادانی که در برابر خواستههای نادرست مقاومت میکردند، هشدار داد.
اهمیت این اعتراض در آن بود که منتقد شریعتی صرفاً یک فعال دانشجویی یا استاد منتقد دولت نبود؛ آیتاللهی از چهرههای دانشگاهی نزدیک به جریان اصولگرا محسوب میشد. این موضوع نشان میداد که شیوه اعمال قدرت و تخریب استقلال دانشگاهی برای هرکسی که بر مبانی اخلاقی پایبند است، موضوعی قابل انتقاد است.
دانشگاه نه، فضای نظارت و خبرچینی
علی در بخش دیگری از روایت خود از دوران ریاست صدرالدین شریعتی، وجه دیگری از مدیریت او را مطرح کرد: ایجاد شبکهای از نظارت و گزارشدهی در محیط دانشگاه.
به گفته این فارغالتحصیل دانشگاه علامه، هر زمان که زمینه شکلگیری تجمع یا اعتراض دانشجویی فراهم میشد، گروهی از نیروهای نزدیک به بسیج و مدیریت دانشگاه با ایجاد تنش و حاشیه، مانع گسترش آن میشدند.
او از افرادی نام برد بهطور مستمر فعالیت دانشجویان و استادان را به مدیریت گزارش میکردند: «بعضی از این ارتباطات و گزارشدهیها حتی پس از پایان ریاست شریعتی ادامه داشت. عملا دانشگاه را از محیطی برای مواجهه آزاد اندیشهها به ساختاری مبتنی بر احتیاط، خودسانسوری و بیاعتمادی تبدیل کرده بود. دانشجوها نه فقط باید نگران نمره، آینده تحصیلی و امکان ادامه تحصیل خود بودند بلکه ممکن بود اظهارنظر یا فعالیت دانشگاهیشان به گزارشی علیه آنها تبدیل شود.
مداخله در همهچیز؛ چه چیزی حق تبدیل شدن به موضوع تحقیق را دارد؟
سیاستهای صدرالدین شریعتی تنها به مدیریت فضای فیزیکی دانشگاه و روابط استاد و دانشجو محدود نشد. روایتهایی نیز از تلاش برای اعمال کنترل بر محتوای علمی و پژوهشی دانشگاه وجود دارد.
یکی از دانشجویانی که تجربه حضور در جلسهای در شورای عالی انقلاب فرهنگی را داشته و بهدلایل امنیتی نامش نزد «ایرانوایر» محفوظ است، از مواجهه مستقیم خود با شریعتی در این شورا روایت کرد.
به گفته این دانشجو، او برای توضیح درباره موضوع پایاننامهاش به جلسهای دعوت شده بود که شریعتی نیز در آن حضور داشت؛ با وجود آنکه بنا بر اطلاعات این دانشجو، شریعتی عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی نبود.
این دانشجو میگوید: «شریعتی در آن جلسه تقریباً هیچ توضیحی درباره ماهیت جلسه ارائه نکرد و مستقیماً درباره موضوع پژوهش من پرسش کرد: چرا این موضوع را انتخاب کردی ؟ چرا حقوق اقلیتها باید دغدغه تو باشد؟ و اساساً آیا افرادی که موضوع پژوهش تو هستند واجد حق هستند؟»
به گفته این دانشجوی سابق دانشگاه علامه، بخش مهمی از پرسشهای شریعتی بر سر بهرسمیتشناختن حقوق گروهی بود که موضوع پژوهش او قرار داشتند.
گزارشهایی نیز از حذف یا محدود شدن برخی رشتهها و ظرفیتهای دانشگاهی در آن دوره منتشر شده است. از جمله، در کنکور سال ۱۳۹۰، برخی کدرشتهها حذف شدند. اعتراضها به بازگشت تعدادی از آنها انجامید، اما به گفته دانشجویانی که با ایرانوایر گفتوگو کردهاند، کدرشته «حقوق بشر» برای سه سال متوالی به وضعیت پیشین بازنگشت.
همچنین دانشجویان از تغییر حدود ۲۰۰ظرفیت پذیرش شبانه به ظرفیت پردیس خودگردان در سال پایانی مدیریت شریعتی سخن میگویند. موضوعی که اعتراضهایی را به دنبال داشت.
قدرتی که با برکناری پایان نیافت
پایان دوره ریاست شریعتی در دانشگاه علامه، باعث کاهش نفوذ او در دانشگاه نشد. «سامیار» میگوید شریعتی پس از برکناری همچنان در دانشکده روانشناسی حضور و نفوذ داشت و حتی در بازگشت برخی استادان اخراجشده نیز مانعتراشی کرد: «مهریار داشاب یکی از همین اساتید بود. بعد از پایان ریاست شریعتی تلاشهایی برای بازگشت او صورت گرفت اما در نهایت موفقیتآمیز نبود چون روی پرونده او اعمال نفوذ میکرد.»
روایتهایی درباره بورسیه شدن دو فرزند صدرالدین شریعتی در دانشگاه علامه در دوره ریاست او نیز مطرح شده است. دانشجویان میگویند او از موقعیت مدیریتی خود برای بورسیه کردن دو فرزندش سوءاستفاده کرد.
کارنامه شریعتی الگویی از مدیریت دانشگاهی را ساخت که در آن استقلال استاد، آزادی دانشجو، حق انتخاب موضوع پژوهش و حتی روابط روزمره انسانی در دانشگاه، همگی تابع اراده یک مدیریت ایدئولوژیک قرار میگرفتند. با تغییر دولت و برکناری او، بخشی از این سیاستها به چالش کشیده شد؛ اما تجربه آن سالها همچنان در حافظه دانشگاهیان باقی مانده است.
صدرالدین شریعتی محصول یک دوره سیاسی مشخص بود. روزگاری که محمود احمدینژاد با شعار اسلامیسازی دانشگاهها، تغییر ساختار علوم انسانی و بازتعریف مناسبات دانشگاه و حکومت، زمینه قدرتگیری مدیرانی از این دست را فراهم کرد. بازخوانی کارنامه او بخشی از تاریخ تلاش جمهوری اسلامی برای تبدیل دانشگاه به نهادی مطیع است؛ نهادی که حاکمیت دوست داشت بهجای پرسشگری، بازتولیدکننده نظم ایدئولوژیک حاکم باشد اما هرگز چنین نشد.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.