Mavi Vatan ve Libya - Fikret Bayır

Türkiye’nin kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge (MEB) sınırları, karasuları ötesindeki “deniz yetki alanı”nı oluşturmaktadır. Bu alana kısaca Mavi Vatan demek mümkündür.

Mavi Vatan içinde “karasuları” tam egemenlik alanıdır. Karadeniz’de 12 mil, Ege ve Akdeniz’de 6 mil olarak uygulanmaktadır. Kıta sahanlığı ve MEB, genel bir kural olarak kıyı çizgisi boyunca belirlenen esas hatlardan itibaren 200 mil olarak belirlenir. Kıta sahanlığı, deniz yatağı ve toprak altını kapsarken, MEB deniz tabanına ilave olarak, su kütlesinden de “ekonomik” olarak faydalanmaya olanak sağlar. KS’nin ilan edilmesine gerek yoktur ancak MEB’in devletler tarafından resmen ilan edilmesi ve Birleşmiş Milletler’e kaydedilmesi gerekmektedir.

TÜRKİYE–LİBYA DENİZ YETKİ ALANLARI ANLAŞMASI

Türkiye ile Trablus merkezli Libya Ulusal Mutabakat Hükümeti arasında, 27 Kasım 2019’da imzalanan Deniz Yetki Alanlarının (MEB) Sınırlandırılmasına İlişkin Mutabakat Muhtırası ile Türkiye ve Libya arasındaki Deniz Yetki Alanı sınırları (MEB) belirlenmiş ve iç hukuk onay işlemleri tamamlanarak Birleşmiş Milletler’e kaydedilmiştir.

Libya doğusuna hâkim Tobruk merkezli Temsilciler Meclisi, anlaşma hakkındaki 2020 ret kararını kaldırarak 20 Ekim 2026’da anlaşmayı onaylamıştır. Bu anlaşma esas itibariyle 27 Kasım 2019 anlaşmasını tamamlamıştır.

YUNANİSTAN-MISIR ARASINDAKİ ANLAŞMA

Yunanistan “adaların deniz yetki alanı olduğu” iddiasıyla, Türkiye-Libya Deniz Yetki Alanı anlaşmasına karşı çıkmıştır. Bu bağlamda, 6 Ağustos 2020’de Mısır ile benzer bir anlaşma (MEB) yaparak ayrı bir yetki alanı iddiasında bulunmuştur.

Yunanistan-Mısır Deniz Yetki Alanları Anlaşması ile belirlenen deniz yetki alanı, 2019 yılında Türkiye ve Libya arasında yapılan anlaşmada belirlenen koridoru tam ortasından kesmektedir. Bu nedenle Türkiye, bu anlaşmayı kabul etmemiş ve “yok hükmünde” saymıştır.

TÜRKİYE’DEN KITA SAHANLIĞI BİLDİRİMİ

Türkiye, zorunlu olmamasına karşın, 18 Mart 2020’de, Doğu Akdeniz’deki kıta sahanlığı dış sınırları koordinatlarını Birleşmiş Milletler’e bildirmiştir. Türkiye böylece adaların kıta sahanlığı olamayacağı tezini yaşama geçirmek ve doğalgaz/petrol arama ve sondaj için bir zemin oluşturmak istemiştir. Ancak bu eksik bir girişim olmuştur. Çünkü deniz tabanına ilave olarak su kütlesinin ekonomik değerlerinden de yararlanabilmek için münhasır ekonomik bölge anlaşmaları yapmak ve münhasır ekonomik bölge sınırlarını da Birleşmiş Milletler’e bildirmek gerekmektedir. AKP idaresindeki Türkiye, Libya hariç hiçbir Doğu Akdeniz kıyıdaş ülke ile MEB anlaşması yapmamıştır.

GKRY’NİN MEB ANLAŞMALARI 

Türkiye’nin aksine Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY); Mısır ile 17 Şubat 2003’te, İsrail ile 17 Aralık 2010’da ve Lübnan ile ilk olarak 17 Ocak 2007’de (bu anlaşma Lübnan meclisinde onaylanmayınca) ikinci kez 26 Kasım 2025’te MEB anlaşmaları imzalamış, iç hukuki onay işlemlerini takiben BM kayıtları yapılmıştır.

AKP hükümetinin bölge ülkeleri ile gerekli müzakereleri yapmaması ve siyasi gerginlikler yaşanması, bölgedeki dengeleri etkilemiştir. Örneğin Mısır, GKRY yerine Türkiye ile MEB anlaşması yapmış olsaydı, daha geniş deniz yetki alanına sahip olacaktı.

SONDAJ FAALİYETLERİNE GERİ DÖNÜLMELİ 

Doğu Akdeniz’deki deniz yetki alanları mücadelesi, yalnızca enerji kaynaklarının paylaşımıyla sınırlı değildir. Kıbrıs Türklerinin çıkar ve güvenliği dahil olmak üzere Türkiye’nin açık denizlere erişimi, kıyı uzunluğu ve coğrafi konumundan kaynaklanan ekonomik haklarının korunması, bu mücadelenin ana bileşenleridir.

“Mavi Vatan” temelinde şekillenen deniz yetki alanları konusu, ekonomik çıkarlar kadar Türkiye’nin savunma ve güvenliği için de hayati önemdedir. AKP’nin 24 yıllık iktidarında Mavi Vatan yeteri kadar savunulamamış ve zemin kaybedilmiştir. Doğu Akdeniz’de, Kasım 2020’den beri etkin şekilde sismik araştırma ve sondaj yapılmıyor olması, ekonomik kayıpların artması ve alanda inisiyatif yitirilmesine neden olmaktadır. Doğu Akdeniz’de Mavi Vatan’a daha etkin sahip çıkılması ve arama-sondaj faaliyetlerine geri dönülmesi bir zorunluluk olarak görülmektedir.