„Gwiaździsta noc” van Gogha skrywała tajemnicę. Naukowcy rozwiązali zagadkę słynnego obrazu

Czy „Gwiaździsta noc” Vincenta van Gogha to jedynie owoc wyobraźni genialnego artysty? Przez ponad wiek badacze spierali się o to, co naprawdę przedstawia jedno z najsłynniejszych dzieł w historii ludzkości. Najnowsze, interdyscyplinarne badania koreańskich naukowców przyniosły nieoczekiwany przełom. Dzięki analizie danych astronomicznych, zapisków pogodowych, a nawet prywatnych listów malarza, udało się odtworzyć rzeczywisty układ nieba z 1889 roku i wskazać prawdopodobną datę, która zmienia dotychczasową historię tego arcydzieła.

Obraz „Gwiaździsta noc” Van Gogha (foto: Felix Hörhager) /PAP/DPA

Wizja szaleńca czy wierny zapis rzeczywistości?

Obraz „Gwiaździsta noc” powstał w 1889 roku podczas pobytu Vincenta van Gogha w zakładzie psychiatrycznym w Saint-Rémy-de-Provence na południu Francji. To właśnie tam artysta stworzył jedno z najbardziej rozpoznawalnych dzieł w historii sztuki, przedstawiające rozgwieżdżone niebo z charakterystycznym, spiralnym układem gwiazd oraz wyrazistym sierpem Księżyca i jasnym punktem Wenus. W tle widoczna jest także wiejska zabudowa i smukłe cyprysy.

Od ponad stu lat historycy sztuki i astronomowie zastanawiali się, czy układ nieba uchwycony przez van Gogha był efektem jego wyobraźni, czy też malarz wiernie odwzorował obserwowane zjawiska astronomiczne. Dotychczasowe próby odpowiedzi na to pytanie przynosiły sprzeczne rezultaty, głównie z powodu przyjęcia założenia, że obraz powstał w czerwcu 1889 roku.

Detektywistyczne śledztwo z Korei Południowej

Nowe światło na zagadkę rzucił zespół badaczy z Uniwersytetu Kyung Hee w Korei Południowej, kierowany przez Elijah Jeong-hyun Kima. Naukowcy podeszli do tematu w nieszablonowy sposób. Zamiast ograniczać się do jednej, z góry przyjętej daty, przeanalizowali szeroki przedział czasowy, w którym Księżyc i Wenus mogły być widoczne razem na niebie nad Saint-Rémy-de-Provence.

Badacze wykorzystali nie tylko dane astronomiczne, ale także informacje meteorologiczne, warunki bioklimatyczne regionu oraz zachowaną korespondencję samego van Gogha. Zastosowaną przez nich metodę najpierw przetestowano na innych dziełach sztuki – obrazach Adama Elsheimera i Jeana-Françoisa Milleta, a także na dwóch nocnych obrazach van Gogha z 1888 roku, których miejsce powstania było znane.

Kosmiczny wehikuł czasu: Odtworzono noc z 1889 roku

Kluczowym elementem badań było zestawienie szkicu tego samego krajobrazu, wykonanego przez van Gogha, z obrazem nocnego nieba z 1889 roku. Analiza wykazała, że o świcie około 22 lipca 1889 roku na niebie widoczne były: Księżyc w fazie malejącego sierpa, jasna Wenus oraz gromada gwiazd Hiady. Geometria układu gwiazd, zapisy dotyczące pogody oraz listy pisane przez artystę również wskazują na ten okres jako czas inspiracji dla „Gwiaździstej nocy”.

Naukowcy podkreślają, że choć nie można jednoznacznie stwierdzić, czy obraz powstał dokładnie 22 lipca, to jednak właśnie w tym czasie van Gogh mógł obserwować taki układ nieba. Możliwe, że inspiracją stały się dla niego wrażenia z kilku kolejnych nocy.

Odkrycie, które przepisuje historię sztuki

Opublikowane w czasopiśmie „Scientific Reports” wyniki badań podważają dotychczasowe datowanie obrazu na czerwiec 1889 roku. Autorzy pracy sugerują, że zastosowana przez nich metodologia może być wykorzystywana także w analizach innych dzieł sztuki, które przedstawiają nocne niebo. To otwiera zupełnie nowe możliwości dla interdyscyplinarnych badań łączących astronomię, meteorologię i historię sztuki.

Jednocześnie naukowcy zaznaczają, że metoda nie pozwala jednoznacznie ustalić, kiedy dokładnie van Gogh rozpoczął malowanie obrazu, ani czy dokonywał późniejszych zmian w jego kompozycji. Zwracają uwagę na ograniczenia analizy, w tym na fakt, że statystyczna technika dopasowywania kształtów, zwana metodą Prokrustesa, sama w sobie nie stanowi rozstrzygającego dowodu.

Van Gogha - geniusz, który doceniono za późno

Vincent van Gogh, holenderski mistrz postimpresjonizmu, zyskał światową sławę dopiero po śmierci. Dziś uważany jest za jednego z najważniejszych artystów w historii, a jego obrazy znajdują się w największych muzeach i galeriach na całym świecie. 

„Gwiaździsta noc” to jedno z najbardziej rozpoznawalnych dzieł malarza – obecnie można je podziwiać w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Nowym Jorku.