Start 'spionnenproces': Joegoslavische inlichtingendienst pleegde moorden in Brussel

Voor de feiten waar het assisenhof van Waals-Brabant zich vanaf 13 november over zal buigen, moeten we 36 jaar terug in de tijd. Het is 25 februari 1990. Hadri is net vertrokken vanuit het huis van zijn minnares en houdt halt voor een rood licht in de Sint-Bernardusstraat, op een steenworp van het park van Vorst.

De mensenrechtenactivist heeft in de auto documenten liggen over Albanezen die bij vreedzame demonstraties in Kosovo zijn gedood. Hij is van plan om die de volgende dag bij het Europees Parlement af te geven. Daar denkt een commando dat vanuit Belgrado wordt aangestuurd duidelijk anders over. Wanneer Hadri voor het rood licht staat te wachten, komt er een auto naast hem aangereden, met vier inzittenden. Een raampje gaat naar beneden. Schoten weerklinken. Hadri krijgt twee kogels in zijn lichaam, waarvan één in het hoofd. Het is een hit-and-run waar volgens het Belgische gerecht de Servische tak van de Joegoslavische inlichtingendienst achter zit.

Al decennialang woedt er een juridische strijd om de verantwoordelijken voor die moord te straffen. Er is in ons land al twee keer een proces geweest over de zaak, waarbij drie mannen tot levenslang zijn veroordeeld. Het drietal bevindt zich echter in Servië, dat geen uitleveringsverdrag heeft met ons land. De kans dat een van hen ooit nog in een Belgische cel belandt, is klein.

Het laatste proces over deze moord vond plaats in 2025. Omdat de betrokkenheid van een van de mogelijke daders – de Servische zakenman Andrija Draskovic – stoelt op een twijfelachtige getuigenverklaring heeft het Hof van Cassatie zijn veroordeling verbroken. Draskovic krijgt nu dus een nieuwe kans om zijn onschuld te bewijzen. Zijn advocaat Sven Mary reist af naar Belgrado van waar Draskovic via videoverbinding wordt verhoord op de eerste procesdag. Omdat het over zulke zware feiten gaat, is er geen verjaringstermijn.

Modus operandi

Aan de andere veroordelingen die er in deze zaak al zijn geweest, wordt niet getornd. Een van die veroordeelden is een voormalige inlichtingenofficier: voor het gerecht is het duidelijk dat de opdracht voor de moord van bij de inlichtingendienst UDBA kwam. Om de klus uit te voeren, vertrouwde die dienst op figuren uit het criminele milieu. De zaak-Hadri legt zo haarfijn de modus operandi bloot van de inlichtingendienst.

De Servische auteur Srdjan Cvijic deed flink wat speurwerk en stelt vast dat die inlichtingendienst al sinds de jaren 1970 bezig was met het uitschakelen van politieke dissidenten in Brussel. Cvijic is niet zomaar de eerste de beste amateurhistoricus die zich heeft vastgebeten in een spannend verhaal. Hij is in Servië een veelgevraagd politiek analist met een scherpe kijk op de actualiteit.

Cvijic besloot om in deze geschiedenis te duiken toen hij als diplomaat in Brussel werkte. Vorig jaar publiceerde hij zijn bevindingen in het literaire non-fictieboek Vixere, Latijn voor 'zij hebben geleefd'. Zijn onderzoek plaatst het proces van volgende week in een ruimere historische context. De eerste moord van de inlichtingendienst UDBA gebeurde volgens Cvijic al in 1975, vijftien jaar voor die op Hadri.

De naam van dat slachtoffer was Borivoje – bijnaam Bora – Blagojevic. Op 11 maart 1975 rond halfvier 's middags daalde hij af van het appartement op de vijfde verdieping in de Van Eyckstraat, waar hij met zijn vriendin en haar zoon woonde. De Serviër was goed bekend in het Brusselse omdat hij jarenlang het restaurant Sarajevo in de Jourdanstraat had uitgebaat. Die buurt aanpalend aan de Louizalaan kwam destijds op als culinaire hotspot.

Toen Blagojevic naar buiten ging, was het niet om een horecazaak te bezoeken. Hij wilde enkele kranten gaan kopen in een winkeltje op de hoek. Die had hij onder zijn arm zitten, toen hij met de lift weer naar boven kwam. Op de vijfde verdieping stak hij zijn sleutel in het slot, maar nog voor hij die sleutel kon omdraaien, hoorde hij vermoedelijk iets. Hij draaide zich om en stond oog in oog met zijn moordenaars, die via de trappenhal naar boven waren gekomen.

Er vielen acht schoten. Vier kogels – kaliber: 7,65 millimeter – troffen Blagojevic in het hoofd, nog vier andere in de borst. De kogels gingen door het lichaam van Blagojevic en plantten zich in de muren van de gang. Omdat andere bewoners de schoten niet hadden gehoord, dacht de politie dat het wapen voorzien was van een geluidsdemper. Een getuige sprak enkel over één doffe klap: het lichaam van Blagojevic dat neerviel.

De moordzaak werd nooit opgelost en verdween in de nevelen van de geschiedenis. Daar heeft Cvijic ze nu weer uitgehaald. Op basis van zijn speurwerk, waarbij hij ook de gerechtelijke dossiers kon inkijken, linkt hij deze moord aan de UDBA. Die inlichtingen­dienst fungeerde destijds als een instrument voor het regime van maarschalk Josip Broz Tito. Hij regeerde na de Tweede Wereldoorlog met harde hand over Joegoslavië: een federale republiek die onder meer het huidige Servië besloeg.

Blagojevic stond erg hoog op de figuurlijke kill list van Tito. Om te begrijpen hoe Cvijic tot zijn conclusie komt, is het van belang de levensloop van Blagojevic te kennen. Hij was veel meer dan een graag geziene ex-restaurantuitbater. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vocht hij mee met royalistische verzetsstrijders tegen de nazi's. Die vochten tegelijk ook tegen de communisten van Tito. In de oorlog verloor Blagojevic een arm door een ontploffende granaat.

Dubbele moord

Vanuit Brussel wilde Blagojevic de strijd tegen Tito voortzetten en stond hij in nauw contact met geestesgenoten. “Blagojevic wist dat de UDBA hem daarom naar het leven stond”, zegt Cvijic, die voor het eerst met een Belgisch medium spreekt over zijn onderzoek. “Meer nog, bijna een jaar voor die fatale aanslag ontmaskerde hij de persoon die was uitgezonden om hem te vermoorden. Die dwong hij om de namen en de telefoonnummers van de UDBA-agenten prijs te geven die hem aanstuurden. Vervolgens viel Blagojevic hen via de telefoon lastig. Hij was zeker niet bang.”
Omdat de Belgische speurders in de jaren 1970 niet over het IJzeren Gordijn konden, liepen de sporen voor hen dood. Cvijic kon wel de bronnen aan weerskanten raadplegen, maar ook hij is er niet in geslaagd om de precieze daders van de moord te identificeren. Wel is hij er zeker van dat de opdracht kwam vanuit Belgrado.

De inlichtingendienst was erop gebrand om gewapenderhand een heel netwerk uit te schakelen van politieke dissidenten die destijds in Brussel actief waren. Dat leidde in de zomer van het jaar daarop tot een dubbele moord. Op 12 augustus 1976 belden twee mannen de Brusselse politie, omdat ze al dagen niets meer gehoord hadden van hun broer. Hij verbleef in een appartement in een herenhuis aan de Stalingradlaan – in de buurt van het Zuidstation. Toen ze aanbelden, deed er niemand open. Langs een openstaand raam gingen brandweerlieden en politieagenten het gebouw binnen. Ze vonden er het lichaam van de broer onder een deken.

Zijn naam was Uros Millicevic, zijn leeftijd 28 jaar. Hij was in Brussel op zoek naar werk in de horeca en zijn gastheer Miodrag Boskovic (56) zou hem daarbij helpen. Boskovic was actief in de horeca, en deed daarnaast ook in antiek. Ook zijn lichaam werd door de hulpdiensten onder een deken gevonden in dat herenhuis in de Stalingradlaan. De jongeman had enkel een slip aan toen hij werd neergeschoten, Boskovic was gekleed in een kostuum. Op de grond vonden de speurders een tiental kogelhulzen, opnieuw van het kaliber 7,65 millimeter. Wat de rechercheurs nog opmerkelijk vonden: heel het appartement was binnenstebuiten gekeerd, er was heel wat geld te vinden, maar de daders lieten dat onberoerd.

Ze hadden dus een ander motief om de twee mannen om te brengen. Dat motief lag volgens Cvijic bij de politieke activiteiten van Boskovic. Hij verdiende veel geld met zijn handel in antiek en financierde er onder meer een krant mee in Brussel, die kritiek gaf op het regime van Tito. Zo liep Boskovic in de kijker van de inlichtingendienst UDBA. “Boskovic en anderen probeerden een coalitie te smeden van allerlei groepen uit de Joegoslavische diaspora”, zegt Cvijic. “Dat waren mensen met sterk uiteenlopende ideologische visies, maar allemaal wilden ze het regime van Tito omverwerpen. Toen Tito in 1974 het toenmalige West-Duitsland bezocht, verspreidden ze ook daar hun krant, ze staken hun opvattingen echt niet onder stoelen of banken.”

De jongeman die samen met Boskovic werd vermoord, was volgens Cvijic niet het belangrijkste doelwit van het commando. Zijn aanwezigheid maakte de zaak wel een pak complexer. Uros Millicevic was geen onbekende. Hij was kroongetuige geweest in een geruchtmakende zaak die Frankrijk acht jaar voordien op zijn grondvesten deed daveren. De jonge Millicevic was de laatste persoon die in Parijs acht jaar voordien Stevan Markovic levend had gezien. Markovic was de bodyguard van de Franse acteur Alain Delon. Ook die moord is nooit opgehelderd, maar hield Frankrijk wel jarenlang in de ban en voedde allerlei wilde speculaties. Zo stelde een complottheorie dat Markovic gedood zou zijn omdat hij foto's had gemaakt van seksfeestjes met de vrouw van politicus Georges Pompidou.

“Door het gewicht van die zaak waren er heel wat speculaties dat de 28-jarige Millicevic het hoofddoelwit van de aanslag was”, zegt Cvijic. “Zijn 'gastheer' Boskovic was in die theorieën slechts een randfiguur, maar voor mij is het duidelijk dat de moordenaars erop uit waren om Boskovic te doden en mogelijk hebben ze de jongeman gebruikt om tot bij hem te komen – dat durf ik niet met zekerheid zeggen. Misschien schakelden ze hem enkel uit, omdat ze geen getuige wilden. In de modus operandi en het soort wapen die bij de actie zijn gebruikt, zie je echt wel de handtekening van UDBA.”

Georganiseerde misdaad

Waarom die inlichtingendienst in de jaren 1970 zulke drieste acties uitvoerde? Daarvoor moet je volgens Cvijic de interne politiek van het Joegoslavië uit die tijd begrijpen. In die periode kregen de afzonderlijke deelrepublieken meer macht. Het centrale gezag – onder leiding van Tito – wankelde, maar hij wilde volgens Cvijic een niet mis te verstane boodschap geven aan dissidenten in de diaspora: ze moesten zich niets in hun hoofd halen.

De jaren 1970 waren zonder meer het hoogtepunt van de liquidaties door UDBA. Die bleven niet beperkt tot Brussel, maar gebeurden ook onder meer in Duitsland en in de VS. Hoeveel moorden er precies zijn geweest, weet niemand, omdat veel zaken nooit helemaal zijn opgehelderd. Wat historici wel zeker weten: de UDBA trok een spoor van bloed door landen buiten het voormalige Joegoslavië.

De tegenstanders van Tito waren echter net zomin doetjes. In ons land waren er zelfs verschillende aanslagen tegen Joegoslavische doelwitten. Zo werd in de zomer van 1981 de Joegoslavische ambassade aan de Emile De Motlaan aangevallen.

In dat jaar maakte de UDBA volgens Cvijic zijn eerste Brusselse slachtoffer onder de Albanese diaspora: Vehbi Ibrahimi. Hij was de ondervoorzitter van een nationalistische Albanese organisatie en werd voor zijn woning gedood. Negen jaar later volgde Hadri: over zijn zaak begint volgende week opnieuw een proces.

Een van de redenen waarom Cvijic zijn boek wou schrijven is dat het huidige Servië dat verleden nooit in de ogen keek. “Er zijn veel mensen die nog altijd nostalgie voelen over het voormalige Joegoslavië”, zegt Cvijic. “Er waren goede kanten aan die tijd, maar ook heel duistere. Het regime van Tito leunde op staatsterreur om politieke tegenstand uit te schakelen.”

“Na de val van Joegoslavië in de jaren 1990 heeft de Servische staat de medewerkers van de inlichtingendienst ongemoeid gelaten. De veiligheidsdiensten zijn trouwens onder één hoedje blijven spelen met de georganiseerde misdaad. Zo is ook de eerste democratisch verkozen premier van Servië – Zoran Djindjic – in 2003 door die tandem om het leven gebracht.

“Toen de Servische Progressieve Partij (SNS) in 2012 aan de macht kwam, werden er meteen massale amnestiewetten afgekondigd, zo bleven criminelen die voor de veiligheidsdiensten hadden gewerkt buiten schot. Het was zelfs een manier om in die kringen stemmen te ronselen. Dat regime heeft voortgeduurd tot Alexander Vucic enkele weken geleden de verkiezingen verloor. Na al die jaren krijgt Servië een nieuwe kans om een rechtsstaat te worden.”