Boegeroep in Berlijnse opera: Wagner-bewerking over Israël verdeelt publiek

Chiem Baldukcorrespondent Duitsland

Een bewerking van de bekende Wagner-opera De Vliegende Hollander maakt veel los in Duitsland. In de Deutsche Oper in Berlijn wordt het verlossingsverhaal van een dolende schipper gekoppeld aan de Duitse omgang met Israël en schuld aan de Holocaust. Een gedurfde keuze, die voor velen te ver gaat of ongepast is.

De première ging gepaard met boegeroep, buiten stond politiebewaking. Op een uitzondering na waren de Duitse recensies vernietigend. Variërend van "rampzalig(opent in nieuw venster)" tot "mislukking". "Wagner zoals Hamas hem zou willen zien", kopte de Oostenrijkse krant Die Presse(opent in nieuw venster). "Zowel Wagner als de historische feiten worden afgeslacht", aldus de Jüdische Allgemeine.(opent in nieuw venster)

Bij de tweede uitvoering gisteravond was opnieuw boegeroep te horen. Na de pauze keerde een aanzienlijk deel van de bezoekers niet terug. Bij het aanstippen van het Palestijnse leed klonk zowel gejuich als gejoel, een atypische setting voor een opera.

Vastklampen aan schuldgevoel

Het oorspronkelijke verhaal van Der Fliegende Holländer uit 1843 gaat over een kapitein die doolt op zee en die één keer in de zeven jaar aan land mag. Als hij dan een vrouw ontmoet die trouw aan hem zweert, is zijn vloek verbroken.

In deze interpretatie moet het schip Duitsland voorstellen, dat de historische schuld van de Holocaust op zijn schouders draagt. Israël belichaamt de redder, Palestina haar gedumpte liefde. De zangpartijen worden afgewisseld met beelden van Israël, historische informatie en nagespeelde scènes van de Duits-Israëlische geschiedenis.

Met deze bewerking wil de regisseur, de Zwitser Milo Rau, een discussie in Duitsland teweegbrengen over de omgang met Israël. Door zich vast te klampen aan het schuldgevoel voor het verleden, zou het land niet kunnen inzien wat er in Gaza gebeurt.

Kritiek op Israël ligt in Duitsland zeer gevoelig. Kunst- en mediamakers blijven daarom veelal weg bij het thema, uit vrees voor verwijten van antisemitisme of het wegvallen van subsidies. Kunstenaars en artistiek directeuren stellen(opent in nieuw venster) dat zij hun werk niet meer vrij kunnen uitvoeren.

De VN-rapporteur voor vrijheid van meningsuiting tikte Duitsland deze zomer op de vingers(opent in nieuw venster). De ruimte om kritiek op Israël te uiten is te klein en wordt gecriminaliseerd, luidde de conclusie. Het heeft in de kunst tot zelfcensuur geleid, zei operaregisseur Rau in een interview. Hij hekelt(opent in nieuw venster) dat "in de daderlanden Duitsland en Oostenrijk gekozen wordt om te zwijgen" over de situatie in Gaza.

Met deze opera wil Rau doen wat kunst hoort te doen: grenzen verleggen. Provocerend was het zeker, bleek uit reacties van het publiek. "Dit kán niet", klonk het, toen op een scherm 'stop met je schuldgevoel' werd geprojecteerd.

Verkeerde keelgat

"In Duitsland durft men nog meer te doen met opera dan in Nederland, met ook politieke enscenering", zegt operakenner Hein van Eekert van NPO Klassiek en de Duitse evenknie WDR3. Maar in dit geval denkt hij dat Rau te veel in de opera heeft willen leggen.

Zo koos Rau er ook voor om Wagner op te voeren in Israël. Dat geldt als een taboe, vanwege de antisemitische opvattingen van de componist. Beelden hiervan verschijnen tijdens de opera.

"Het gaat verder dan een herinterpretatie, het is bijna een ander verhaal. Dat zal de gemiddelde operabezoeker in het verkeerde keelgat zijn geschoten", vervolgt Van Eekert. Dat kan het boegeroep verklaren: "Het hoeft niet per se politiek te zijn, de operabezoeker wil gewoon zijn opera zien."

Rau wil duidelijk de operaliefhebber provoceren. "Kunst is confrontatie", zei hij erover. "Het moet in je gezicht ontploffen. Dat is waarom ik het doe." Aan het einde van de uitvoering wordt de Duitse toeschouwer opgeroepen 'verantwoordelijkheid' te nemen. Wat dat precies inhoudt, wordt niet duidelijk.

Toen gisteravond het gordijn sloot, verlieten bezoekers al discussiërend de zaal. De opera maakt de tongen los, zoveel is duidelijk.