Osiedle przysypane grubą warstwą pyłu. Obok trująca góra pełna metali ciężkich i benzopirenu

Jak wyglądało życie na Wirku obok hałdy?

Źródło wideo: TVN24

Źródło zdj. gł.: TVN24/Szymon Sawaściuk

- Prace na hałdzie trwają od dwóch lat. Nam szczególnie chodzi o zapylenie, które było tragiczne w tym roku. Postanowiłyśmy zadziałać na wielu frontach po to, aby Urząd Miasta i jego jednostki odpowiedzialne za zdrowie i bezpieczeństwo mieszkańców w końcu zaczęły działać w naszej obronie - powiedziała nam mieszkanka Rudy Śląskiej Monika Jaworska z projektu Oddech25.

Inna społeczniczka, Alicja Parusel pokazała nam zdjęcia szarego śniegu i pozostawionych nieopodal samochodów, które po paru dniach przykrywała gruba warstwa pyłu, jakby tam stały kilka lat. Na szczęście latem zakończono kolejny etap prac.

W hałdach znajdują się odpady, resztki węgla, piryt. W połączeniu z tlenem i wilgocią powodują nagrzewanie się materiału wewnątrz góry i jego okresowe zapalanie. Taki "pełzający" pożar może trwać latami. Nikt z mieszkańców nie dyskutował, że z dymiącą i pylącą hałdą trzeba coś zrobić - pytanie tylko jak.

Obawiają się "powtórki"

Według Moniki Jaworskiej od kilkunastu miesięcy mieszkańcy słyszeli, że niedogodności w postaci pyłu miną. Owszem, na ten moment się zmniejszyły, ale wyniki badań próbek gleby pokazały wstrząsające, wielokrotnie przekraczane normy toksycznych substancji.

W przyszłości planowane są kolejne prace rekultywacyjne innym na fragmencie hałdy. Mieszkańcy boją się o swoje zdrowie i "powtórki". Chcą, aby tym razem do sprawy podejść inaczej.

Jest to trudne, bo jedna z technik polega na wybraniu koparkami zapożarowanego materiału do głębokości, gdzie nie występuje podwyższona temperatura. Potem przewozi się go w miejsce, gdzie się studzi i miesza się go z materiałem niepalnym , a następnie układa warstwami w hałdzie z zachowaniem odpowiedniej izolacji.

Rekord: 300 razy przekroczona norma benzopirenu

Kluczowe dla sprawy są dwa badania: gleby i powietrza.

Raport dotyczący gleby na zlecenie SRK wykonał Instytut Ekologii Technologii Przemysłowych (IETP). "Rekordzistką" wśród próbek gleby jest jedna, w której odkryto trzystukrotne przekroczenie normy benzopirenu. Inne potrafiły pokazywać np. ok. 65-krotne przekroczenie normy dla cynku w jednym obszarze lub kadmu i ponownie benzopirenu) w innych. Pojawiał się też np. wynik z niemal 59-krotnym przekroczeniem normy dla arsenu. Nie wspominamy tu o wynikach niższych - a jest ich niemało - oraz o tym, że w wielu próbkach przekroczone były normy dla kilku substancji.

SRK opublikowało cały ok. 70-stronicowy raport z badań hałdy na swojej stronie. Przesłano go do rudzkiego ratusza już 21 sierpnia - ponad miesiąc od zorganizowanego spotkania z mieszkańcami.

Badali powietrze pod blokiem - znaleźli ołów

Problemem jest nie tylko to, co wewnątrz i na powierzchni ziemi, ale także to, co w powietrzu. Inspektorat Ochrony Środowiska wykonał kilka badań - jeszcze przed zakończeniem w czasie wakacji prac. Polegały one na monitorowaniu powietrza w kilku lokalizacjach w pobliżu hałdy w tym roku.

- Wyniki badań pokazują, że w punkcie przy ul. Szyb Andrzeja 27 w okresie czterech miesięcy odnotowano opad pyłu na poziomie 597,2 g/m², a zawartość ołowiu w zebranym pyle wyniosła 0,19 g/m². Dla porównania, przepisy określają roczną wartość odniesienia dla opadu pyłu na poziomie 200 g/m², a dla ołowiu – 0,1 g/m² - przekazała tvn24.pl Małgorzata Zielonka naczelnik wydziału administracyjnego Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w Katowicach.

Niepokoić mogą także wyniki badań z punktu przy ul. Szarotek 11, gdzie w ciągu ok. trzech miesięcy wartość opadu pyłu wynosiła w przybliżeniu 25 procent normy rocznej. WIOŚ w przekazanej nam informacji przekazał, że zwrócił się o podjęcie działań do prezydenta miasta i sanepidu.

"Badamy możliwości ograniczenia użytkowania terenu"

- Monitorujemy sprawę. Zebraliśmy informacje z przychodni położonych w pobliżu hałdy. Dotychczas do lekarzy rodzinnych nie zgłaszali się pacjenci z objawami mogącymi sugerować zatrucia metalami ciężkimi - powiedziała nam Renata Cieślik-Tarkota, państwowy powiatowy inspektor sanitarny w Rudzie Śląskiej.

W rozmowie wskazała, że działania związane bezpośrednio z ochroną środowiska wykraczają poza kompetencje sanepidu i należą do innych instytucji, jednak jej jednostka działa w porozumieniu z rudzkim ratuszem.

W sprawę zaangażował się także wojewoda śląski Marek Wójcik, który osobiście przyjechał na rudzką hałdę.

- Aktualnie badamy możliwości ograniczenia użytkowania terenu objętego negatywnym oddziaływaniem hałdy na otoczenie. Natomiast kwestie związane z rekultywacją hałdy po byłej Kopalni Węgla Kamiennego "Pokój" pozostają poza kompetencją wojewody - poinformowała nas Iwona Matuszewska z biura wojewody.

Urząd w Rudzie chce zmiany technologii prac

Po wspomnianym spotkaniu z mieszkańcami, które miało miejsce 22 września w Szkole Podstawowej numer 16, Urząd Miasta Ruda Śląska w związku opublikowanymi wynikami badań wydał oświadczenie. Wskazano w nim, że miasto złożyło na SRK zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa. Ratusz chce też, aby zmienić sposób prowadzenia prac na fragmencie hałdy, który jest jeszcze nieugaszony i gdzie w przyszłości SRK ma zacząć działania.

"Oczekuję od SRK zmiany technologii prac, która nie będzie wymagała rozbierania hałdy i prowadzenia działań bezpośrednio na palącym się materiale. W świetle ujawnionych wyników badań dalsze stosowanie tak inwazyjnych metod jest nie do zaakceptowania" – przekazał w miejskim komunikacie prezydent Michał Pierończyk.

Ratusz chce przy tym, aby SRK zgłosiło do RDOŚ teren jako zanieczyszczony. Urzędowi Miasta zależy także na przebadaniu wód odciekowych oraz gleby na przyległych działkach i ogródkach.

Apel do działkowców, by nie jedli warzyw

Ratusz wspomniał także o rekomendacjach dla działkowców, których ogródki znajdują się tuż przy hałdzie i użytkowników garaży, które znajdują się na części hałdy - tuż w pobliżu miejsca, gdzie mają się niedługo rozpocząć kolejne prace.

- W przypadku ogródków działkowych zarekomendowaliśmy powstrzymanie się od spożywania warzyw, owoców i innych roślin jadalnych uprawianych bezpośrednio w gruncie na terenie tych ogródków. W przypadku garaży zarekomendowaliśmy korzystanie z nich wyłącznie w zakresie niezbędnym, przede wszystkim w celu wjazdu i wyjazdu oraz wykonania koniecznych czynności - informowała Agnieszka Piekorz-Hałczyńska, rzecznik prasowa ratusza.

SRK wywiesiło na garażach w pobliżu hałdy zalecenia, w których pisze m.in. o konieczności odpowiedniej wentylacji i niepozostawianiu samochodu z włączonym silnikiem wewnątrz pomieszczenia.

SRK nie zamierza zmieniać technologii

Spółka Restrukturyzacji Kopalń w przesłanej nam informacji wskazała, że wbrew informacjom zawartym w informacji prasowej rudzkiego ratusza, już w 2024 roku powiadomiła Regionalną Dyrekcję Ochrony Środowiska o zanieczyszczeniu hałdy. We wspomnianym roku SRK otrzymała także badania, które wskazywały na obecność metali ciężkich w okrywie części A hałdy - czyli tam, gdzie prace są jeszcze planowane i gdzie w 2020 roku wykonano prace zabezpieczające. RDOŚ potwierdziła nam przekazanie informacji o zanieczyszczeniu w 2024 roku.

Jak informowało SRK, wykonano wtedy wspomnianą okrywę, wykopano ogromny rów i wypełniono go niepalnym materiałem, aby odizolować mocno palącą się część hałdy i ograniczyć pożar. Hałda dalej jednak pali się w tym miejscu. Czy jednak SRK zamierza przychylić się do prośby prezydenta o zmianę technologii prac?

Rzecznik SRK Mariusz Tomalik przekazał nam, że w lipcu podpisano umowę na wykonanie projektu rekultywacji. To projekt określi technologię prac na pozostałym do rekultywacji fragmencie. Wykonawca dostał dziewięć miesięcy czasu. Rzecznik SRK wskazał też, że oprócz badań stanu gleby, które już wykonano, konieczne będzie np. określenie stanu zapożarowania hałdy. Dopiero zebranie wszystkich danych w jedno pozwoli odpowiedzieć na pytanie, jak będzie przebiegała rekultywacja.

Czy SRK wykona ekrany izolacyjne i zbada wodę?

Zapytaliśmy Spółkę Restrukturyzacji Kopalń także, czy zamierza: wybudować ekrany izolacyjne, zbadać odcieki wodne i kompleksowo przebadać gleby na przyległych działkach i ogródkach działkowych. Tego również domaga się ratusz w Rudzie.

- Twierdzenie, że zanieczyszczenie występuje także poza terenem hałdy, nie zostało poparte dowodami. Na ten moment jest więc jedynie przypuszczeniem. Zgodnie z przepisami SRK jest zobowiązana do prowadzenia badań na terenie, którym włada. Spółka nie ma podstaw prawnych ani uzasadnienia do prowadzenia badań na prywatnych nieruchomościach, które do niej nie należą. Do tej pory nie stwierdzono przekroczenia dopuszczalnych stężeń metali ciężkich na sąsiednich nieruchomościach ani nie wykazano, że ewentualne zanieczyszczenie tych terenów jest skutkiem działalności SRK lub jej poprzedników prawnych - odpowiedział nam pod koniec września rzecznik prasowy spółki Mariusz Tomalik

Dodał przy tym, że SRK jest spółką Skarbu Państwa i przez to ma obowiązek "racjonalnego, celowego i oszczędnego wydawania pieniędzy".

Wskazał też, samo miasto informowało w przeszłości, że była kopalnia "Pokój" nie składowała odpadów pogórniczych na terenie hałdy, więc nie mają zastosowania w tym przypadku przepisy dotyczące gromadzenia i unieszkodliwiania odcieków ze składowisk odpadów.

RDOŚ wskazał na "zasadność przeprowadzenia przez SRK kompleksowych badań"

1 października 2026 r. w Katowicach przedstawiciele RDOŚ spotkali się z przedstawicielami SRK w temacie rudzkiej hałdy.

- W celu ustalenia, czy substancje te migrują do terenów przyległych i mogą powodować negatywne oddziaływanie na środowisko lub zdrowie ludzi, RDOŚ wskazał na zasadność przeprowadzenia przez SRK kompleksowych badań oraz sporządzenia ekspertyzy dotyczącej potencjalnego oddziaływania hałdy na tereny przyległe - przekazała nam rzecznik prasowa katowickiej RDOŚ Natalia Zapała.

Radni zajmą się hałdą na specjalnej sesji

Jak poinformował radny Rudy Śląskiej Rafał Wypior 13 października na godz. 14 zwołano sesję Rady Miasta, na której będzie omawiana sprawa hałdy i ostatnie wyniki badań.

"Najważniejsze jest to, co zrobimy dalej. Jakie działania należy podjąć? Kto będzie za nie odpowiadał? W jaki sposób zadbamy o bezpieczeństwo mieszkańców i jak będziemy monitorować sytuację? Potrzebujemy konkretnych ustaleń, jasnego podziału odpowiedzialności i dalszych kroków, a nie kolejnych obietnic bez pokrycia" - napisał w mediach społecznościowych radny, który zbierał podpisy za zwołaniem nadzwyczajnej sesji.

Jeśli posiadasz ważne informacje, lub znasz ciekawą historię, napisz do autora: mateusz.czajka@wbd.com