Numer 112 sam potrzebuje ratunku. Polska bez ratowników na linii

• Z roku na rok rośnie liczba wakatów w dyspozytorniach medycznych. Obecnie średnio sięga 17 proc. W niektórych regionach nawet 35 proc.
• Są dyżury, w czasie których w Gdańsku, Szczecinie czy innych dużych miastach nie ma ani jednego dyspozytora.
• Dyspozytorzy medyczni rezygnują z pracy z powodu przemęczenia, zbyt dużego stresu i spadku zarobków.
• Eksperci alarmują, że sytuacja jest niebezpieczna dla pacjentów. Czas oczekiwania na karetkę może się wydłużać, a dyspozytorzy obsługują regiony spoza swojego województwa, których specyfiki nie znają.

– Numer alarmowy 112, proszę czekać na zgłoszenie się operatora.

– Dyspozytor 005, słucham.

Kobieta krzyczy: – Wyszłam na chwilę z łazienki, dziecko mi się utopiło!

– Oddycha?

– Nie oddycha!

– Proszę położyć dziecko na płasko. Zacznie pani uciskać klatkę piersiową.

– Zimno mu. Muszę iść po kocyk.

– Najważniejsze jest teraz uciskanie klatki piersiowej.

W słuchawce słychać kroki.

– Halo, jest tam pani?

Po dłuższej chwili:

– Musiałam okryć synka, bo zmarznie.

– Karetka już jedzie. Proszę odchylić głowę dziecka do tyłu i zrobić pięć wdechów w usta, zatykając nos.

– Kiedy będzie karetka? Może mu wysuszę włosy?

– Karetka jest w drodze. Musi pani zrobić dziecku pięć wdechów.

– To moja wina! Jak ja z tym będę żyć? Ludzie, ratunku!

Najgorzej, gdy dzwoniący nie słucha. Polecenia dyspozytora medycznego ratują życie. Ale ktoś musi je wykonać. Trzeba mówić spokojnie, żadnego krzyku, mimo że czasem trudno się powstrzymać. Należy skupiać rozmowę na stanie pacjenta. Ucinać niepotrzebne wątki. Tu każda sekunda to czyjeś życie.

Artur od czterech lat odbiera telefony od dzwoniących na 112. Tak źle jeszcze nie było. Liczba połączeń ciągle rośnie. Ludzi do pracy coraz mniej. Zdarza się, że na dyżurze, na którym powinno być 10 dyspozytorów, jest sam. Zamiast 15–20 telefonów w ciągu 12-godzinnego dyżuru odbiera nawet 120.

Artur: – Gdy telefonów jest tak dużo, ostatnie dwie godziny pracuję jak zombie. Tylko dzięki doświadczeniu nie popełniam błędu. Działam jak automat. Nie wiem, ile tak się da wytrzymać. Gdy byłem na szkoleniu przed rozpoczęciem pracy, pięć razy słyszałem, że jak popełnię błąd, to od razu wjeżdża prokurator. Cały czas mam to w głowie.

Telefony z jednego dyżuru: dwa zawały, ofiary bójek, podejrzenie udaru, trzydniowe zaparcie, przedawkowanie leków przeciwbólowych, zgaga, silne pobudzenie i agresja, zatrzymanie krążenia, zawroty głowy, ból zęba, skręcenie kostki, ofiary wypadków samochodowych, poparzenie wrzątkiem, wysoka gorączka, upojenie alkoholem, ból brzucha, odcięcie koniuszka palca, omdlenie, myśli samobójcze po spożyciu narkotyków, telefon w ramach żartu, upadek z wysokości, niemowlę odmawia ssania piersi.

Nawet laik dostrzeże, że wiele z wezwań nie wymaga wysłania karetki. Z danych dyspozytorów wynika, że jest tak z co czwartym, piątym telefonem.

Gdy przypadek jest pilny, jak przy dziecku w wannie, dyspozytor nadaje mu kod pilności 1. To stan zagrożenia życia. Zespół karetki ma 60 sekund, by wyruszyć do pacjenta. Obszar podlegający dyspozytorni medycznej jest podzielony na rejony. Dyspozytor do osoby potrzebującej pomocy musi skierować karetkę, która jest najbliżej.

W mieście dojazd powinien zająć maksymalnie 7–8 minut. Poza terenem zabudowanym – do 15. Z powodu braków kadrowych w dyspozytorniach czas oczekiwania na pomoc się wydłuża.

Przy zatrzymaniu krążenia kluczowe są pierwsze cztery minuty. Jeśli nikt nie zacznie uciskać klatki piersiowej, po tym czasie w mózgu zaczną zachodzić nieodwracalne zmiany z powodu braku tlenu. Uciski trzeba prowadzić do przyjazdu karetki. Nie można przerywać.

– Jedna rozmowa może trwać minutę, inną ciągnę 30 minut. Gdy dzwoni osoba z myślami samobójczymi, trzeba działać niezwykle delikatnie. Podstawa to ustalenie, gdzie przebywa, i takie przeciąganie rozmowy, by nie skoczyła z wysokości lub nie zrobiła sobie krzywdy w inny sposób. Ważne jest każde słowo, bo nie wiesz, co na kogoś podziała jak wyzwalacz i jednak skoczy. A potem do końca życia będziesz wiedział, że to przez ciebie. Mogłeś temu zapobiec, ale przez jedno złe słowo się nie udało – mówi Artur.

Do dziś wspomina połączenie sprzed kilkunastu miesięcy. Zgłoszenie przyszło późnym wieczorem. W słuchawce cichy, spokojny głos mężczyzny. "Chyba ją zabiłem. Jeszcze dyszy, ale słabo. Przyjedźcie". Artur tak musiał prowadzić rozmowę, by ustalić, czy ofiara oddycha, jakiego rodzaju ma rany i czy w domu są inne osoby. Mężczyzna odpowiadał rzeczowo, "na zimno''. Dzięki pracy Artura jadący na miejsce policjanci wiedzieli, że sprawca użył noża, ale ma też w domu broń. Nie chciał otworzyć drzwi. Musieli je wyważyć. Ofiary nie udało się uratować.

Dyspozytor wraca do rozmowy z mamą dziecka w wannie.

– Proszę zrobić pięć wdechów, żeby syn zaczął oddychać. Zróbmy to razem. Zatyka pani nos i wdmuchuje w usta. Jeden, dwa, trzy, cztery, pięć. Teraz uciskanie klatki piersiowej.

– A jego to nie boli?

– Proszę uciskać. Raz, dwa, trzy, cztery, pięć, sześć...

– Boże, pluje wodą! Zwymiotował. Oddycha! Synek, zimno ci, zmarzłeś?

Braki są wszędzie

W całej Polsce brakuje dyspozytorów medycznych.

Problem narasta od czasu, gdy na mocy ustawy przeforsowanej przez rząd PiS dyspozytorzy zostali wyłączeni z systemu ochrony zdrowia i przeniesieni pod urzędy wojewódzkie. Stracili przez to dodatki za pracę w nocy (65 proc. stawki godzinowej), święta i weekendy (45 proc. stawki godzinowej).

Jak wynika z danych Ministerstwa Zdrowia, w 2021 r. w dyspozytorniach medycznych było 13 proc. wakatów, w 2024 r. – 14 proc., a obecnie już 17 proc.

– W Polsce powinno dziś na dyżurze pracować 146 dyspozytorów, a jest mniej niż 100. W Szczecinie nie ma ani jednej osoby, która odbiera telefony. W dużych miastach, gdzie powinno być co najmniej kilkanaście osób, jest jeden dyspozytor. W Warszawie trzech, we Wrocławiu jeden – mówi dr Jerzy Karpiński, dyrektor Wydziału Zdrowia Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego w Gdańsku, który od lipca analizuje sytuację w dyspozytorniach.

Zdarzało się, że w podlegającej mu dyspozytorni w Gdańsku w pracy powinno być siedmiu dyspozytorów, a nie było ani jednego. Telefony odbierają wówczas pracownicy z Olsztyna lub Lublina. Do tego muszą obsłużyć swój region. Liczba telefonów lawinowo rośnie.

– Jeśli zamiast w Krakowie, to w Gdańsku doszłoby do takiego zamachu jak ostatnio, to mogłaby być tragedia. Każde miasto ma swoją specyfikę. Dyspozytor ma przed oczami mapę ze szpitalami, ale nie wie o wielu szczegółach – mówi dr Karpiński.

Wystarczy, że nie będzie wiedział o dużym remoncie. Według mapy karetka będzie jechała do chorego pięć kilometrów, ale z powodu remontu mostu czy jedynej drogi dojazdowej, trasa w rzeczywistości może wynieść 20. Czas dojazdu znacząco się wydłuży. Chory może nie doczekać pomocy.

Pomorski Urząd Wojewódzki przeanalizował, skąd biorą się braki w obsadzie dyspozytorni medycznych. Urzędnicy spisali trzy punkty.

1. Przemęczenie i stres. Optymalnie w ciągu 12-godzinnego dyżuru dyspozytorzy powinni odbierać 10–20 połączeń. Obecnie przyjmują 100, czasem nawet 150. Zdarza się, że gdy gdański dyspozytor widzi, że na przykład w Szczecinie nie ma ani jednego dyspozytora i cała praca spadnie na niego, bierze zwolnienie lekarskie. – I ja się temu nie dziwię. Ogromne przemęczenie i natężenie telefonów o dramatycznym przebiegu sprawiają, że takie osoby po prostu nie wytrzymują psychicznie. Biorą zwolnienie lekarskie albo od razu rezygnują z pracy także ze strachu, że popełnią błąd i wejdzie prokurator. Każda rozmowa na 112 czy 999 jest nagrywana – mówi dr Karpiński.

2. Niskie zarobki. Wyłączenie dyspozytorów ze struktur ratownictwa medycznego, co skutkuje niższymi wynagrodzeniami przy takiej samej liczbie godzin. W Pomorskim Urzędzie Wojewódzkim dyspozytor zarabia na umowie-zleceniu bez dodatków 13–14 tys. zł brutto, a na umowie o pracę 10–11 tys. brutto. Dr Karpiński uważa, że pensje powinny być sporo wyższe.

3. Złe warunki pracy. Urząd porównał pracę dyspozytorów z kontrolerami lotów. Okazało się, że mogą oni pracować maksymalnie dwie godziny bez przerwy. Potem mają czas na złapanie oddechu, chwilę relaksu. Dyspozytorzy pracują wiele godzin bez wytchnienia, prowadząc bardzo obciążające psychicznie rozmowy. Często to na nich dzwoniący wyładowują stres.

Wiem, ale nie powiem

Ogólnopolski Związek Zawodowy Ratowników Medycznych już w lipcu wysłał do Ministerstwa Zdrowia pismo alarmujące o złej sytuacji w dyspozytorniach medycznych. Jak wynika z informacji od ratowników, w niektórych rejonach kraju poziom obsady jest krytyczny i spada do zaledwie 65 proc.

Najgorzej jest w Szczecinie, Łodzi, Gdańsku i Gliwicach, gdzie brakuje 30 proc. dyspozytorów. Ratownik z Poznania na połączenie z dyspozytornią czekał prawie cztery minuty. W końcu odebrała osoba z sąsiedniego województwa.

O braki kadrowe w dyspozytorniach zapytaliśmy wszystkie urzędy wojewódzkie. Odpisał tylko ten z Łodzi, informując, że ma braki, ale nie poda, jakie.

– Nie chciałbym wskazywać konkretnej liczby, która w tej sytuacji ma charakter zmienny. Najważniejsze jest to, że pomimo występujących wakatów dyspozytornia pracuje nieprzerwanie, a obecna organizacja dyżurów zapewnia sprawną obsługę zgłoszeń alarmowych – mówi Tobiasz Puchalski, rzecznik prasowy wojewody łódzkiego.

W ubiegłym roku Łódzki Urząd Wojewódzki skierował do Ministerstwa Zdrowia pismo, w którym informował o złej sytuacji w dyspozytorniach. Wynika z niego, że wówczas braki kadrowe sięgały 25 proc. W 2023 r. w Łódzkiem było zatrudnionych 61 dyspozytorów. Obecnie – jak informuje rzecznik wojewody – jest ich 39.

Piotr Dymon z Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Ratowników Medycznych informuje, że zła sytuacja w dyspozytorniach wynika także z nieprawidłowości przy wydawaniu budżetów na ten cel. Poinformował Ministerstwo Zdrowia, że z pieniędzy dedykowanych bezpośrednio dyspozytorom urzędy wojewódzkie wbrew prawu pokrywają pensje osób na stanowiskach kierowniczych, a nawet pensję magazyniera. Według niego, urzędy wojewódzkie wydają w ten sposób 1–1,5 mln zł niezgodnie z przeznaczeniem.

W odpowiedzi na zarzuty środowiska ratowników Ministerstwo Zdrowia wysłało w lipcu do wszystkich wojewodów pismo, w którym oczekuje uzupełnienia wakatów w dyspozytorniach, poprawy organizacji pracy oraz odpowiedniego zaplanowania budżetu na rok 2027. "Tylko zwiększenie liczby dyspozytorów medycznych i lepsza organizacja pracy mogą ograniczyć przeciążenie systemu oraz skrócić czas obsługi zgłoszeń alarmowych" – czytamy.

Poczekasz jeszcze dłużej

W ciągu ostatnich trzech miesięcy Pomorski Urząd Wojewódzki zatrudnił 14 nowych dyspozytorów. Dwie kolejne osoby przeszły rekrutację, ale pracę zaczną dopiero w styczniu lub lutym. – Wszystko przez przepisy, które obligują kandydatów na dyspozytorów do odbycia 5-dniowego szkolenia w Warszawie. A kolejki są tak długie, że czeka się tygodniami. Chcemy poprawiać sytuację, ale system nam tego nie ułatwia – mówi dr Karpiński.

Pod koniec listopada na posiedzeniu prezydium Wojewódzkiej Rady Dialogu Społecznego dr Karpiński będzie prezentował swoje trzy postulaty: – Przygotowałem to w formie uchwały, nad którą będziemy głosować. Mam poparcie wojewody. Gdy pismo zostanie przyjęte, wyślemy je do Ministerstwa Zdrowia. Jeśli chcemy uniknąć tragedii, trzeba natychmiast zacząć działać.

Rzecznik wojewody łódzkiego przyznaje: – Dyspozytorów medycznych może obejmować równoważny czas pracy, w którym dobowy wymiar pracy można wydłużyć maksymalnie do 24 godzin. Oznacza to, że dyspozytorzy mogą pracować 12 i 24 godziny. Nie oznacza to jednak, że każdy dyżur w DM05-01 trwa 24 godziny.

Artur wraca do domu po 12 godzinach odbierania telefonów od ludzi na granicy życia i śmierci i takich, którzy wykręcili 112, bo uznali, że to świetny żart. Dzwoni kolega ratownik:

– Wysłaliście nas dziś do wypadku. Facet się wykrwawiał. Trzy minuty czekałem, aż ktoś u was odbierze. Co tam się dzieje? Wszyscy wyszliście na papieroska?

Artur: – Byłem ja i koleżanka. Prawie 300 telefonów. Nie palę. Do kibla wyszedłem raz w dziesiątej godzinie pracy. Na następnym dyżurze będę sam. Pewnie poczekasz jeszcze dłużej.

Chcesz się skontaktować z autorką? Napisz: magda.miesnik@grupawp.pl