Üreticiler büyük alıcıların piyasa hâkimiyetini kıracak daha güçlü politikalar istiyor

Sebze ve meyve ticaretini düzenleyen 2012 tarihli Hal Kanunu’nda kapsamlı değişiklik öngören taslak Meclis gündeminde. Gıda fiyatlarındaki fahiş artışların önüne geçecek bir çözüm olarak sunulan düzenleme, üretici örgütleri ve uzmanlar tarafından yetersiz bulunuyor. Eleştirilerin odağında ise küçük üreticinin yeterince korunmaması, üretim maliyetlerinin göz ardı edilmesi ve büyük alıcı ve perakendecilerin piyasadaki belirleyici gücünün sınırlandırılmaması var.

2018’den bu yana değişiklik talepleri ve tartışmaların sürdüğü fakat bir türlü ilerleme kaydedilemeyen Hal Yasası’na ilişkin taslakta şunlar öngörülüyor:

Semt pazarları ve hallerde üretici ve üretici örgütlerine ayrılan yer oranının bakanlık yetkisiyle yüzde 20’den yüzde 30’a çıkarılması. Üretici örgütleri üzerinden pazarlanan ürün bedellerinden gelir vergisi stopajının çıkarılması ve hal kurmak isteyen üretici örgütlerine bedelsiz olarak Hazine arazisi tahsis edilmesi. Hal dışı tüccar olarak faaliyet gösterenlerin Ticaret Bakanlığı’ndan zorunlu yetki belgesi alması ve bu kişilere teminat uygulaması getirilmesi. 

Komisyoncudan komisyoncuya ve aynı hal içinde tüccardan tüccara alım satımın yasaklanması. Piyasa bozucu eylemlere cezanın artırılarak yetkinin belediyelerden Ticaret Bakanlığı’na alınması, stokçuluktan ceza alanların desteklerden üç yıl yararlandırılmaması. Belirlenecek perakendecilerin mallarının yüzde 20’sini üretici ve üretici örgütlerinden satın alınmasının zorunlu olması. Depolama için kira ve nakliye desteği verilmesi.

Halciler Federasyonu Başkanı Yüksel Tavşan olası düzenlemelerin çiftçileri “kötü niyetli” alıcılardan koruyacağını, piyasada düzen için gerekli şeffalık ve denetim ihtiyacını karşıladığını söyledi ama sağlıklı işleyiş için üretim aşamasında da yapılması gerekenler olduğunu savundu: “Bu temelde doğayla mücadele ve arz meselesi. Arz talep dengesini sağlamak ve istikrarlı fiyat için, seçilmiş ürünlerde mutlaka planlamaya gitmeli.”

Çiftçi-Sen Örgütlenme Sekreteri Adnan Çobanoğlu ise ortada küçük üretici lehine bir düzenleme olmadığını savunarak “Önce antidemokratik kooperatifçilik yasasının değiştirilmesi gerekir. Çünkü kendisi üretim yapmasa bile ‘sözleşmeli üretim’ yaptıran bir grup insan ‘kooperatif’ adıyla bir araya gelip ticaret yapıyor. Tarım Bakanlığı da onlara özel teşvikler veriyor. Çiftçisini ve tüketicileri düşünen bir bakanlığın öncelikle hasat dönemlerinde gümrük vergisiz ürün ithal etmekten vazgeçmesi gerekiyor” diye tepki gösterdi.

Marketlere alım zorunluluğunun da bir anlam ifade etmediğini belirten Çobanoğlu, “Aksine sözleşmeli üretim ile küçük aile tarımı yapan üreticilerin tarlasını, araçlarını, emeğini şirketlere kiraya vermesi ve gıdayı şirketlerin daha fazla kontrol etmesini sağlama amacı taşır. Yerel üretici pazarları çoğaltılmalı ve ürününü yerel pazara getiren üreticilere özel destekler verilmeli. Üreticilerin girdi maliyetlerini düşürmek için kimyasal kullanımından uzak üretim tarzı özel teşviklerle desteklenmeli” dedi.

Tarım ekonomisi uzmanı Prof. Tayfun Özkaya da güçlü alıcılar karşısında üretici örgütlülüğünün gerçek anlamda güçlenmesi için büyük ve sürekliliği olan teşviklerin şart olduğunu belirtti. Özkaya, perakendecilerin de fiyat dikte etme gücü olduğu sürece, üretici kotasının anlamsız olduğunu söyledi.

TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası Başkanı Murat Kapıkıran ise taslağın katılımcılıkla oluşturulmadığına dikkat çekti. Yasanın güvenli gıdaya hak temelli erişim ilkesiyle düzenlemesi gerektiğini belirten Kapıkıran, destek ve teşviklerin doğru bir yaklaşım olduğunu belirtse de şunları söyledi: “Kooperatifler karlılığı artırma hedefi taşıyan şirketler üzerinden değil, kamu idaresi tarafından ve toplum yararı gözetilerek yürütülmeli. Böylece ürün fiyatlarının belirlenmesinde erişilebilirlik temel alınmalı. Haller ve pazarlar yüksek kâr amacı güden aracı, spekülatör ve şirket etkisinden tamamen kurtarılmalı. Gıda enflasyonuna neden olan etkenler, geniş üretici kitlesini oluşturan küçük aile işletmelerini önceleyen, girdi temini ve lojistik desteği içeren adaletli bir program uygulanmadan ortadan kaldırılamaz.”