غلامرضا کاشی، استاد علوم سیاسی: ما امروز با ماشین تولید نفرت مواجهیم
«محمدجواد غلامرضاکاشی» استاد علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی تهران به بهانه انتشار کتابش با عنوان «سیاستی دیگر» با «محمد فاضلی»، جامعه‌شناس در کانال یوتیوب «ایران‌تاک» به گفت‌و‌گو پرداخته و در آن بر ضرورت‌های بازتعریف مفهوم قدرت و ضرورت «سیاستی دیگر» تاکید کرده است. او در این مصاحبه به موضوعات روز ایران اعم از جنگ، وقایع و کشتار دی ۱۴۰۴ و همچنین جنبش «زن، زندگی، آزادی» پرداخته‌است.
کاشی در این بحث بر نحیف‌شدن وجه زنانه قدرت در ایران اشاره دارد و آثار آن را برشمرده‌است.
نویسنده کتاب‌هایی چون «ناسیونالیسم خندان» و «جادوی گفتار» در یکی از بخش‌های این گفت‌و‌گو به خاطره‌ای از فشار اصلاح‌طلبان برای جلب حمایت «محمدرضا شجریان» از «محمد خاتمی» در جریان انتخابات ۱۳۷۶ اشاره دارد. کاشی از این موضوع برای تشریح دیدگاه‌های سیاسی خود در مورد نقش و عملکرد هنرمندان و آثار آن بر جامعه استفاده کرده و با نام بردن از فعالیت‌های کارگردانانی چون «عباس کیارستمی» و «اصغر فرهادی» یا شاعری چون «فروغ فرخزاد» گفته‌است: «اگر این هنرمندان نبودند، ما خفه شده بودیم؛ از بس همگی جهان ذهنی مخاطبمان را پر کردیم از آن‌که دارد سرکوب می‌کند و آن‌که قرار است ما را نجات ببخشد.»
غلامرضاکاشی که بیشتر در تلاش بوده پیوندی میان دادن نظریه سیاسی، تاریخ اندیشه و تجربه زیسته جامعه ایرانی به دست دهد در این مصاحبه به آثار «وقتی این جنبه زنانه از جامعه گرفته یا ضعیف می‌شود، ما مدام با خشونت، نفرت و خواست حذف دیگری مواجه می‌شویم. پس از دی‌ماه، مشخص شد که این جنبه زنانه خلق و زایش چنان نحیف شده که ما امروز با ماشین تولید نفرت مواجهیم و در نقطه خطرناکی قرار داریم.»
آنچه در ادامه می‌خوانید خلاصه‌ای از این مصاحبه است.
سیاستی دیگر در برابر ماشین تولید نفرت لازم است
محمدجواد غلامرضاکاشی در مصاحبه با ایران‌تاک با اشاره تجربه سیاست‌ورزی در یکصد و پنجاه سال اخیر گفته‌است: «هم کسانی که بر ایران حکومت کرده‌اند و هم کسانی که در برابر قدرت حاکم مقاومت ورزیده‌اند، در این نکته مشترک بوده‌اند که قدرت را صرفاً به معنای اعمال نفوذ از خارج بر دیگری می‌دانند تا دیگران را مطابق میل خود به ابژه اعمال قدرت تبدیل کنند.»
او با تاکید بر این که «قدرت صرفاً اعمال زور نیست، بلکه سویه‌ای برساخته و زایشگر دارد؛ سویه‌ای که توان ایجاد ظرفیت‌های جدید، تغییر در برابر تحولات و آفرینش بسترهای تازه را داراست تصریح کرده‌است : «وقتی صورت‌بندی عمودی قدرت و تنش میان حاکمیت و مقاومت شدید می‌شود، اجازه رشد به سویه افقی قدرت که آن را "سویه زنانه قدرت" می‌نامم، نمی‌دهد.»
به گفته او «وقتی این جنبه زنانه از جامعه گرفته یا ضعیف می‌شود، ما مدام با خشونت، نفرت و خواست حذف دیگری مواجه می‌شویم. پس از دی ۱۴۰۴، مشخص شد که این جنبه زنانه خلق و زایش چنان نحیف شده که ما امروز با ماشین تولید نفرت مواجهیم و در نقطه خطرناکی قرار داریم.»
این عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی تاکید کرده‌است: «منظور من از وجه زنانه قدرت، لزوماً زنان نیستند؛ بلکه بهره‌گیری از سویه‌ای دیونیزوسی، منتشر، خلاق و زایشگر در اجتماع سیاسی است که تن به قواعد سخت و انحصارطلبانه عمودی نمی‌دهد.»
دوره ظهور سوژه‌های جدید و قدرتمند تمام شده است
غلامرضا کاشی در بخشی از تحلیل‌های خود از تاثیر مدرنیته بر جامعه ایران آن را به بی‌خانمان شدن تشبیه کرده‌است. او دراین‌باره گفته‌است : «امروز دوره گفتمان‌های هژمون به پایان رسیده است. ما در شرایط بی‌سقفی به سر می‌بریم؛ گفتمان‌هایی نظیر اسلام‌گرایی، ناسیونالیسم یا چپ، خیمه‌های کوچکی هستند که گرد هر یک عددی جمع شده‌اند، اما هیچ‌کدام توان ایجاد هژمونی و چادر وسیع فراگیر مانند اواخر دهه ۵۰ را ندارند.»
این استاد علوم سیاسی دانشگاه علامه‌طباطبایی با تاکید بر این که «سوژه‌های فردی و جمعی در ایران امروز بسیار قدرتمندتر از گذشته شده‌اند و به سادگی دهه ۵۰ و ۶۰ رام نمی‌شوند» توضیح داده‌است: «امروز ما با میدان متکثری از سوژه‌های مدعی مواجهیم؛ از زنان و اقوام گرفته تا اهل تسنن و نسل‌های جدید شبکه‌ای. بنابراین، برنامه سیاسی دیگر نمی‌تواند پیام رهایی صادر کند، بلکه باید یک برنامه عمل مشترک میان عاملان آگاه و دارای مخیله قدرتمند تعریف کند.»
او با تاکید بر این که «احساس بی‌خانمانی خصیصه عمومی مدرنیته و شتاب پرسرعت آن است که تعلقات ماندگار تاریخی، سنتی و امنیتی را می‌گسلد» تصریح کرده‌است : «در ایران، آنچه وضعیت را پیچیده‌تر کرده، تضعیف نقشی است که تاکنون دین ایفا می‌کرد. جامعه ایران تا دوره پهلوی مسقف به سقف دین بود، اما جمهوری اسلامی این سقف عمومی را ویران کرد و آن را به خیمه‌ای برای یک گروه اقلیت مشخص تبدیل کرد.»
به گفته این استاد دانشگاه علامه‌طباطبایی «این بدان معنا نیست که مردم دین‌دار نیستند، بلکه دین دیگر سقف حوزه عمومی نیست و حتی بخش مهمی از متدینان نیز با کانسپت‌های دینی حوزه عمومی را فهم نمی‌کنند. جامعه ظرف نیم قرن سقف خود را از دست داده و این حس بی‌خانمانی به شکلی پیچیده ظهور کرده است.»
توهم ایدئولوژی‌های نجات‌بخش نسل ۵۷
نویسنده کتاب «سياستی ديگر خلق جهان مشترک ايرانی» در بخش دیگری از این مصاحبه به نقد نسلی که انقلاب ۱۳۵۷ در ایران را رقم زد پرداخته‌است. او دو ویژگی مهم توهم «ایدئولوژی‌های نجات‌بخش» و «فقدان رویکرد حل مسئله» را به انقلابیون ۵۷ نسبت داده و گفته‌است : «ما به عنوان سوژه‌های دوران انقلابی، با پناه بردن به سقف ایدئولوژی‌ها از دشواری‌ها و ناسازگاری‌های عینی فاصله می‌گرفتیم و دچار این ساده‌انگاری بودیم که قوم برگزیده‌ایم و با یک ایده نجات‌بخش همه عسرت‌های بشری حل می‌شود.»
غلامرضا کاشی تاکید کرده‌است : «ما اصلاً سوژه‌های توانمند در حل مسئله نبودیم. به همین دلیل، بحران‌های متعدد اقتصادی، هویتی و اجتماعی در طول چهار دهه گذشته حل‌نشده تلنبار شده‌اند.»
او همچنین تصریح کرده‌است : «متأسفانه هنوز هم برخی متفکران ما متوهمانه فکر می‌کنند اگر یک ایده کلی راهگشا مطرح شود، شوق همگانی برانگیخته شده و جامعه نجات می‌یابد، در حالی که عصر این‌گونه شعله‌های برانگیزاننده به سر رسیده است.»
هنرمندان ما را از خفه‌شدن نجات داده‌اند
غلامرضاکاشی به نقش هنرمندان در مواجهه و رهایی از دوقطبی خفه‌کننده «سرکوب و مقاومت» پرداخته، گفته‌است: «ادبیات سیاسیون و روشنفکران مدام فضای ذهنی جامعه را به دو قطب «قدرتی که سرکوب می‌کند» و «نیرویی که قرار است نجات ببخشد» تقسیم کرده و آن را سنگین و خفه‌کننده ساخته است. این در حالی است که هنرمندان با عبور از کلیشه‌های ایدئولوژیک، به ساحت افقی زندگی مردم یعنی عشق، دوستی، روابط انسانی، زیبایی‌ها و رنج‌های روزمره پرداخته‌اند و فضای تنفس ذهنی برای جامعه ایجاد کرده‌اند.»
به باور غلامرضاکاشی، اگر هنرمندان و آثارشان نبودند، تمام لایه‌های زیست‌جهان مردم توسط منازعات سخت عمودی و دوقطبی‌سازی‌های سیاسی بلعیده و نابود می‌شد.
به گفته او «جهان مشترک در ساحت بینابدنه‌ای، پیشازبانی و پیشاسیاسی زیست‌جهان مردم و در قالب تعلقات، عشق‌ورزی، دوستی، مسئولیت و نیازهای متقابل شکل می‌گیرد.»
استاد دانشگاه علامه‌طباطبایی همچنین توضیح داده‌است : «اگر کارنامه روشنفکران را با هنرمندان، سینماگران و شاعران مقایسه کنیم، می‌بینیم هنرمندان خدمات به مراتب بیشتری در پرده‌برداری و رؤیت‌پذیر کردن این ساحت افقی زندگی انجام داده‌اند و اگر آنان نبودند ما از غلبه کلیشه‌های قدرت و مقاومت خفه شده بودیم.»
او همچنین بر «حریم داری سیاست و رهایی از سوداهای بزرگ تاکید کرده و افزوده‌است: «سیاست‌ورزان باید برای زیست‌جهان مردم حریم نگه دارند و بدانند گلخانه‌ای طبیعی وجود دارد که نباید آن را با اراده‌های سیاسی لگدمال کنند. ما باید تمام سرمایه‌های فرهنگی و هنری را به اردوگاه‌های جدالی و دوقطبی‌ساز نکشانیم.»
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.