مسایل جمهوری اسلامی و اسراییل نام دریای خزر را تغییر می‌دهد؟
استفاده از نام «دریای کاسپین» به‌جای «دریای خزر» در برخی برنامه‌های تلویزیون دولتی ایران، به‌ویژه در بخش‌های هواشناسی، واکنش‌ها و پرسش‌هایی درباره احتمال تغییر رویکرد صداوسیما در نام‌گذاری این پهنه آبی برانگیخته است.
نام «دریای کاسپین» به جای خزر در نقشه‌های هواشناسی تلویزیون ایران به نمایش درآمد و مجری تلویزیون هم کاسپین را به جای خزر به‌کار برد. این اتفاق دست‌کم در دو نوبت، از جمله در روز ۲۱مهر، مشاهده شد و توجه مخاطبان را به خود جلب کرد؛ چرا که نام رایج این دریا در ایران «دریای خزر» است.
این تغییر در حالی رخ داده که موضوع استفاده از دو عنوان خزر و کاسپین در ایران سابقه‌ای طولانی‌تر دارد.
در دوره ریاست‌جمهوری «محمد خاتمی»، یعنی بیشتر از دو دهه پیش، «محمدرضا عارف» که در آن زمان هم معاون اول رییس‌جمهور بود، در بخش‌نامه‌ای اعلام کرد که در متون فارسی از عنوان «دریای خزر» و در متون انگلیسی از عنوان «دریای کاسپین» برای اشاره به این پهنه آبی استفاده شود.
به این ترتیب، استفاده از دو نام متفاوت در زبان فارسی و انگلیسی، دست‌کم در چارچوب دستورالعمل دولت وقت، به‌رسمیت شناخته شده بود اما کاسپین به‌جای نامِ آشنا و جاافتاده خزر، در زبان فارسی فراگیر نشد.
چرا به یک‌باره کاسپین؟
با این حال، استفاده اخیر از عنوان «دریای کاسپین» در تلویزیون ایران در شرایطی صورت گرفته که پیش‌تر برنامه‌ای از شبکه افق صداوسیما که نزدیک‌تر از دیگر شبکه‌ها به سپاه پاسداران است با عنوان «نقشه صهیونیست‌ها برای تغییر نام دریای کاسپین به خزر» پخش شده بود.
در این برنامه، کارشناس نزدیک به حکومت در مسایل منطقه، درباره ریشه‌های تاریخی و سیاسی استفاده از نام خزر و ارتباط ادعایی آن با روایت‌های مربوط به تاریخ یهودیان در منطقه قفقاز صحبت کرد.
کاظمی در این برنامه مدعی شده بود که استفاده از عنوان «خزر» می‌تواند به تقویت ادعاهایی درباره وجود یک امپراتوری یهودی در قفقاز کمک کند.
این دیدگاه در چارچوب بحثی درباره نام‌گذاری جغرافیایی و آن‌چه گویندگان برنامه تلاش‌های سیاسی برای تاثیرگذاری بر روایت‌های تاریخی منطقه می‌دانستند، مطرح شد. مساله‌ای که به تنش‌های بی‌سابقه بین جمهوری اسلامی ایران و اسراییل که چندین‌بار به درگیری نظامی و جنگ گسترده انجامیده، مربوط می‌شود.
بر اساس مدخل «خزرها» در «دانشنامه ایرانیکا»، خزرها نام یک اتحادیه چند قومیتی از قبایل در اروپای شرقی بودند که از اواسط قرن هفتم تا اواخر قرن دهم میلادی در این منطقه قدرت داشتند.
این اتحادیه را قبیله‌ای ترک‌تبار رهبری می‌کرد و جمعیت آن از گروه‌های مختلفی با ریشه‌های ترک، ایرانی، اسلاوی، فنلاندی و قفقازی تشکیل شده بود.
خزرها و یهودیان
خزرها در ابتدا یهودی نبودند. به نوشته «دانیل شاپیرا» نویسنده مدخل ایرانیکا، در قرن نهم میلادی خاندان سلطنتی خزر به یهودیت گروید و پس از آن، شماری از نزدیکان دربار، اعضای برخی قبایل و گروه‌هایی از جمعیت این اتحادیه هم این دین را پذیرفتند. با این حال، گستره دقیق این تغییر دین مشخص نیست و منابع مسلمان آن دوره تاکید می‌کنند که یهودیان کوچک‌ترین گروه دینی در قلمرو خزرها بودند.
دانشنامه ایرانیکا همچنین به حضور مسلمانان، مسیحیان، یهودیان و پیروان ادیان سنتی در قلمرو خزرها اشاره می‌کند. بنابراین، گرویدن خاندان سلطنتی و بخشی از نخبگان این حکومت به یهودیت به معنای یهودی شدن همه خزرها نبود.
درباره انگیزه این تغییر دین نیز دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است. یکی از توضیح‌های تاریخی این است که پذیرش یهودیت به حاکمان خزر امکان می‌داد در میان دو قدرت بزرگ آن زمان، یعنی امپراتوری مسیحی بیزانس و خلافت مسلمانان، هویت دینی و سیاسی مستقلی داشته باشند. با این حال، ایرانیکا این موضوع را پیچیده‌تر از انتخاب یک دین بی‌طرف میان دو قدرت توصیف می‌کند و به زمینه‌های فرهنگی و سیاسی گسترده‌تری اشاره دارد.
یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات مرتبط با تاریخ خزرها، نظریه ارتباط تبار یهودیان «اشکنازی» با این قوم است. بر اساس این نظریه، بخشی از یهودیان اروپای شرقی از نسل خزرهایی هستند که به یهودیت گرویدند. این فرضیه به‌ویژه پس از انتشار کتاب «قبیله سیزدهم» اثر «آرتور کوستلر» در سال ۱۹۷۶ شهرت بیشتری پیدا کرد.
با این حال، نویسنده مدخل ایرانیکا تاکید می‌کند که شواهد واقعی و قابل اتکایی برای اثبات تبار خزرها در میان گروه‌های قومی مختلفی که چنین ادعایی درباره آن‌ها مطرح شده، از جمله یهودیان اشکنازی، وجود ندارد. در نتیجه، اگرچه گرویدن بخشی از حاکمان و جمعیت خزر به یهودیت در تاریخ این قوم واقعیتی تاریخی است، نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که یهودیان امروزی عمدتا از نسل خزرها هستند.
خزر یا کاسپین؟
«دریای خزر» و «دریای کاسپین» دو عنوانی هستند که برای اشاره به بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان به کار می‌روند. نام کاسپین به قوم کاسپی نسبت داده می‌شود که در دوران باستان در بخش‌هایی از سواحل جنوب غربی این دریا سکونت داشتند. برخی هم این اسم را شکل ابتدایی کلمه قزوین عنوان کردند.
در مقابل، عنوان خزر نیز از نام قوم خزر گرفته شده است که در دوره‌ای از تاریخ در مناطق شمالی قفقاز و پیرامون این دریا حضور داشتند. به همین دلیل برخی از ایرانیان در سال‌های اخیر خواستار استفاده از کاسپین به جای خزر هستند و برای این خواسته استدلال‌های خود را عنوان می‌کنند.
با وجود استفاده از هر دو نام در منابع تاریخی و جغرافیایی، در ایران عنوان «دریای خزر» در گفتار عمومی و رسانه‌های رسمی رواج بیشتری داشته است؛ هرچند نام «دریای کاسپین» نیز در متون علمی و اسناد بین‌المللی کاربرد دارد.
با این حال، تاکنون شواهد روشنی از صدور دستورالعملی تازه برای تغییر سراسری نام این دریا در برنامه‌های صداوسیما منتشر نشده و اتفاق تازه در حد ابتکار چند برنامه‌ساز تلویزیونی به نظر می‌رسد و استفاده از عنوان «کاسپین» در برخی نقشه‌های تلویزیونی را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه تغییر قطعی و فراگیر سیاست نام‌گذاری در تلویزیون جمهوری اسلامی دانست.
اینک در شرایطی که پیوستن ایران به کنوانسیون حقوقی دریای خزر به‌تازگی موج منفی گسترده‌ای در ایران به‌راه انداخت و حساسیت شدید افکار عمومی به تعیین تکلیف سهم ایران از این دریا را نشان داد، نام آن متاثر از مسایل فزاینده جمهوری اسلامی ایران و اسراییل، به‌شکلی غیرمنتظره در صداوسیمای جمهوری اسلامی برای چند بار، متفاوت از نامِ آشنای آن برای ایرانیان استفاده شده است.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.