Juridische chaos na midterms VS is groter risico dan ICE-agenten bij stembus

President Donald Trump beweert steevast dat elke verkiezing die hij of zijn Republikeinen verliezen, doorgestoken kaart is. Met de Amerikaanse midterms voor de deur is de vraag wat hij kan doen om de uitslagen te beïnvloeden.

In aanloop naar de verkiezingen van dinsdag is veel gespeculeerd over de mogelijke inzet van gewapende federale agenten (zoals van immigratiepolitie ICE) of militairen van de Nationale Garde bij stemlokalen. Trump weigerde in mei om dat uit te sluiten en zei dat hij "alles zal doen wat nodig is" om eerlijke verkiezingen te garanderen. Het Pentagon liet later weten dat er geen plannen waren om troepen te sturen.

Deskundigen zeggen dat de Amerikaanse wet er weinig twijfel over laat bestaan: federale agenten of militairen mogen niet worden ingezet in de buurt van plekken waar wordt gestemd (tenzij ze een gewapende aanval door een buitenlandse macht moeten afslaan). Gebeurt dat toch, dan kan een rechter de plaatselijke politie onmiddellijk opdragen om hen te verwijderen.

Een nationale noodtoestand uitroepen om toch handhavers of militairen te sturen of stemmachines in beslag te nemen is wettelijk gezien ook geen optie, zegt onder meer de denktank Brennan Center for Justice. Een noodtoestand kan de president wettelijk gezien veel verschillende bevoegdheden geven, maar het negeren van federale verkiezingswetten zit daar niet tussen.

Volgens dezelfde deskundigen is het grootste reële risico wat betreft verkiezingsinmenging door het Witte Huis dat nipte uitslagen worden aangevochten en hun certificatie wordt vertraagd. Ook als een rechter uiteindelijk een streep door zo'n poging haalt, zoals breed wordt verwacht, kan dat zorgen voor politieke chaos en het vertrouwen in het Amerikaanse kiesstelsel verder ondermijnen.

Een gebrek aan vertrouwen kan de uitslagen op een directe manier beïnvloeden. Midterms kennen een lage kiezersopkomst en draaien daardoor vooral om het mobiliseren van de eigen achterban. Als kiezers ervan overtuigd zijn dat de uitkomsten niet eerlijk zijn of bang zijn voor gevaarlijke situaties rond het stemlokaal, kunnen ze besluiten thuis te blijven.

Witte Huis claimt rol in verkiezingsproces

President Trump heeft al uitgebreid geprobeerd om zich met de midterms te bemoeien. Op zijn aandringen vonden herindelingen van kiesdistricten plaats in een aantal door de Republikeinen geleide staten om hun partij voordeel te bezorgen in het stemhokje. De Democraten kwamen op hun beurt met nieuwe indelingen in Californië en Virginia. Dat herindelen, gerrymandering genoemd, komt vaak voor, gebeurt aan beide kanten en is niet wettelijk verboden.

Meer omstreden zijn de pogingen van de president om stemmen per post aan banden te leggen. Trump tekende een decreet dat de Amerikaanse posterijen opdroeg om alleen stembiljetten te bezorgen aan kiezers op lijsten die door de federale overheid zijn goedgekeurd. Het Hooggerechtshof liet de regering beginnen met de uitvoering van dat bevel, maar oordeelde niet over de rechtmatigheid ervan. De uitvoering werd later weer stopgezet door een lagere rechtbank.

Het landelijke ministerie van Justitie eist daarnaast al maanden dat staten hun volledige kiezerslijsten overhandigen. Tientallen staten werden voor de rechter gedaagd om ze daartoe te dwingen, maar de regering haalde steevast bakzeil. Zeventien staten hebben de gegevens vrijwillig ingeleverd in Washington.

Rechters en andere juristen wijzen er telkens op dat de Amerikaanse grondwet de verantwoordelijkheid voor de verkiezingen bij de staten legt. De president en zijn federale overheid hebben geen rol in het proces.

Californië weigerde om kiezerslijsten te overhandigen, maar speelde wel een rol in een rechtszaak die liet zien waar zulke gegevens voor kunnen worden gebruikt. Het ministerie van Justitie knoopte die aan om het tellen van de stemmen van meer dan twintigduizend kiezers te blokkeren. Volgens de federale overheid zijn zij "waarschijnlijk" geen Amerikaanse staatsburgers. De staat Californië zegt dat uit een eerste steekproef is gebleken dat een kwart van de mensen op de lijst in de VS is geboren (en dus automatisch de Amerikaanse nationaliteit kreeg). Waarschijnlijk wordt de zaak pas definitief beslist na de verkiezingen.

Alaska en de twee Dan Sullivans

Nog een voorproef van het soort juridische perikelen die we in de nasleep van de verkiezingen kunnen verwachten speelt zich af in Alaska. Daar heeft de Democratische kandidaat voor de Senaat, Mary Peltola, in de peilingen een kleine voorsprong op Republikein Dan S. Sullivan, die zijn zetel verdedigt. Alaska is een conservatieve staat, dus het is een van de plekken waar het verrassend is dat een Democraat echt kan meedingen.

Op de stemlijst staat ook een Dan J. Sullivan, een gepensioneerde leraar. Republikeinen beschuldigen hem ervan dat hij alleen meedoet om naamsverwarring te zaaien onder kiezers, in samenwerking met de Democraten. Dan J. en de campagne van Peltola ontkenden dat en de hoogste rechtbank van Alaska oordeelde in juni dat zijn kandidatuur legitiem was.

Het Witte Huis besloot desondanks om in te grijpen. Het Amerikaanse ministerie van Justitie stapte naar de rechter en eiste dat het certificeren van de verkiezingsresultaten wordt vertraagd als Republikein Dan S. Sullivan verliest met een kleine achterstand op Peltola. Volgens juridische deskundigen is die zaak zwak, omdat de federale overheid zich volgens de grondwet niet hoort te bemoeien met de verkiezingen. Die zijn de verantwoordelijkheid van de staten.

De sage van de Sullivans werd vorige week extra gevoelig, nadat The New York Times meldde dat de kandidatuur van Dan J. inderdaad werd georkestreerd door het campagneteam van Peltola, in samenspraak met de landelijke Democratische Partij. De krant kwam tot die conclusie op basis van interviews met betrokkenen, sms-berichten en interne documenten van de campagne. Het team van Peltola en de Democratische Partij ontkenden opnieuw alle betrokkenheid.

Het ministerie van Justitie liet weten dat de onthulling meer aanknopingspunten geeft om de senaatsrace in Alaska te onderzoeken. De Republikeinse gouverneur van Alaska, Mike Dunleavy, kondigde woensdag aan dat de overheid van de staat ook zal bekijken "of dit plan de wetten van Alaska schond".

Matthijs maakt reportagereizen en volgt de Amerikaanse politiek en grote dossiers, zoals de oorlogen in Oekraïne, Gaza en Iran. Mail je tips of vragen.