Trump zal zich na oorwassing bij midterms juist meer op Europa richten

Hoewel de winst van de Democraten bij de midterms de macht van Donald Trump fors inperkt, zal de Amerikaanse president zijn aandacht meer op het wereldtoneel vestigen. Afgaande op het verleden is dat geen goed nieuws voor Europa.

Op het eerste oog is de uitslag van de tussentijdse verkiezingen, waarbij de machtsverhouding in beide kamers van het Amerikaanse Congres opnieuw wordt samengesteld, goed nieuws voor Europa. Bij die zogeheten midterms gaven de Democraten de Republikeinen van zittend president Trump een flinke oorwassing.

De Democraten belichamen het Amerika dat een onbetwiste bondgenoot van de Europeanen was, in plaats van het onberekenbare en bij vlagen zelfs ronduit vijandige Amerika onder Trump. In Europese hoofdsteden zal er links of rechts misschien wel een champagnefles zijn ontkurkt toen bekend werd dat juist die partij op forse meerderheden in beide kamers van het Congres afstevent.

Maar dat is misschien te vroeg gejuicht. Trumps pijnlijke verkiezingsnederlaag betekent naar alle waarschijnlijkheid dat hij zich alleen maar meer op het buitenland gaat richten. Een Amerikaanse president heeft nu eenmaal veel ruimte op dat terrein zijn of haar gang te gaan. Het Congres speelt op het gebied van geopolitieke kwesties een beduidend kleinere rol.

"Als er al champagneflessen zijn ontkurkt, dan zal dat uit leedvermaak zijn geweest", zegt Amerikadeskundige Diederik Brink, die onderzoek doet naar de trans-Atlantische betrekkingen tussen Europa en de Verenigde Staten onder Trump. "Europese leiders zullen niet het idee hebben dat de relatie met Washington nu ineens heel erg verandert."

Op binnenlandse thema's zullen de Democraten Trump het leven zuur proberen te maken, maar als het gaat om het Midden-Oosten, Oekraïne of de NAVO is hun macht een stuk beperkter. Mocht Trump ergens succesjes willen claimen, dan zal hij zich naar alle waarschijnlijkheid wel tot die dossiers wenden.

'Lame duck' Trump kan na nederlaag nóg onvoorspelbaarder worden

NU.nl omschreef het beleid van de Amerikaanse president op het wereldtoneel de afgelopen twee jaar regelmatig als dat van een olifant in de geopolitieke porseleinkast. Trump zocht ruzie met de Oekraïense president Volodymyr Zelensky, papte aan met de Russische president Vladimir Poetin, zocht openlijk de confrontatie met NAVO-bondgenoten en begon oorlogen in Venezuela in Iran - met de nodige (economische) gevolgen van dien.

Trump is bovendien niet de eerste president die in het restant van zijn laatste termijn de steun in het Congres verliest. Er zijn tal van voorbeelden uit de recente Amerikaanse geschiedenis van zogenoemde lame duck-presidenten die zich om die reden meer op het buitenland gaan richten omdat ze de steun voor veel binnenlandse thema's kwijtraken. "Deze nederlaag kan in Trumps geval betekenen dat hij nóg onvoorspelbaarder wordt", zegt Brink.

De vrees is vooral dat Trump de komende twee maanden gas gaat geven, benadrukt geopolitiek expert Michel Michaloliákos, verbonden aan het Haagsch Instituut voor Geopolitiek. In die "window of opportunity", zoals hij het noemt, blijft het Congres in de huidige samenstelling zitten. Pas begin januari treedt het nieuwe Congres aan. "In de tussentijd zal Trump proberen zijn eigen gewenste beleid erdoorheen te jassen", zegt Michaloliákos.

Al vóór de midterms gingen geruchten rond in Amerikaanse media dat Trump de verkiezingsuitslag zou afwachten voordat hij de bombardementen op Iran zou hervatten. De afgelopen maanden papte de Amerikaanse president bovendien aan met president Poetin en liet hij zich kritisch uit over Zelensky. De verwachting is dat Trump alleen maar meer gas op die koers gaat geven, zegt Michaloliákos.

Democraten zullen pijlen op Hegseth richten

Tegelijkertijd is het belangrijk om te benadrukken dat de Democraten niet helemaal vleugellam zijn als het gaat om het beteugelen van Trumps buitenlandbeleid, zeggen Brink en Michaloliákos. Congresleden hebben twee belangrijke instrumenten in handen: ze bepalen waar het overheidsgeld heen moet gaan en kunnen parlementaire onderzoeken naar bewindspersonen starten.

"Oorlog is voor een groot deel een logistiek proces", legt Brink uit. "De financiering van wapens, waar het geld naartoe moet: dat zijn zaken waar het Congres nadrukkelijk bij betrokken is. De macht van de portemonnee ligt de komende twee jaar bij de Democraten." Dat zal met name tot opluchting in Oekraïne leiden, dat straks in het Congres op een stuk meer steun zal kunnen rekenen.

Op het gebied van wetgeving en budgetten heeft Trump - die zich in aanloop naar de mindterms al omdoopte tot "meneer Veto" - nog de macht om zijn presidentiële veto te gebruiken. Toch verwachten Brink en Michaloliákos dat het Congres een remmende rol zal vervullen. Bovendien kunnen de Democraten straks wel op eigen houtje parlementaire onderzoeken starten naar bewindspersonen. De verwachting is dat de oppositie vooral de pijlen op defensieminister Pete Hegseth zal richten.

Europa is gewaarschuwd, ook na tijdperk-Trump

Hoe je het ook wendt of keert, de midterms zijn het begin van het einde van het presidentschap van Trump. De tachtigjarige president zal de rit zonder steun in het Congres uitzitten, waarna er bij de verkiezingen in 2028 een nieuwe bewoner van het Witte Huis wordt gekozen. Inmiddels moet in Europese hoofdsteden zijn doorgedrongen dat de Amerikanen twee keer hebben gestemd op een president die niet zoveel op heeft met de Europese veiligheid.

Europa moet volgens Brink en Michaloliákos daarom een eigen rol in de wereld vinden, iets wat de Europese Unie bijvoorbeeld in de afgelopen twee jaar amper is gelukt. "We hebben nog altijd 27 lidstaten en een wirwar aan Europese instituties", zegt Brink. "Er zijn weinig sterke leiders die een koers bepalen, wat het Europese project ontzettend kwetsbaar maakt."

Het komende jaar, waarin eurosceptische partijen de macht kunnen grijpen bij verkiezingen in onder meer Frankrijk, Italië en Polen, wordt ontzettend belangrijk hoe Europa zijn eigen rol in de wereld gaat vormgeven. De kans is groot dat de Amerikaanse koers op het wereldtoneel de laatste twee jaar van het tijdperk-Trump grilliger dan ooit tevoren gaat zijn.

Martijn schrijft veel over onderwerpen die voor Europa belangrijk zijn, zoals verkiezingen, de relatie met de VS en de oorlog in Oekraïne.