Anonieme TikTok-accounts roepen op tot betogen, politie is waakzaam

Manifabxl. 93 volgers. Een reeks posts met flyers die oproepen te gaan betogen op zaterdag. Op de afbeelding staat steevast een plein vol demonstranten, met daarboven een oproep in felrode letters: “Manifestations à Gare Centrale.”

De afbeelding is met artificiële intelligentie (AI) gemaakt, volgens het label bij de post. "Partagez un max on doit être un max".

Het is niet de enige oproep die op TikTok circuleert. Op verschillende accounts, met namen als @manifestationbx2026 en @manfi.belgique, verschijnen gelijkaardige affiches in rood en zwart. Alleen spreken ze elkaar tegen: de ene post vermeldt 24 oktober, de andere 31 oktober of 2 november. Ook de verzamelplaatsen verschillen. Soms gaat het om Brussel-Zuid, soms om Brussel-Centraal of het Schumanplein.

Verschillende accounts verwijzen naar 'Partie 2', een verwijzing naar de grote Franse betoging van komende zaterdag.

Verschillende scenario's

Onder de noemer 'Acte II' circuleren in Frankrijk oproepen om zaterdag opnieuw te betogen, na een signaal door de gelehesjesbeweging. In Brussel lijken de huidige oproepen niet uit te gaan van de gebruikelijke organisatoren, zoals vakbonden of studentenbewegingen. Studenten laten zelfs weten dat ze meer uitkijken naar de officiële vakbondsbetoging, in de loop van november. Verschillende links-activistische Instagram-accounts roepen wél op om zaterdag mee te betogen.

Of de oproepen zaterdag ook mensen op straat zullen brengen, is voorlopig onduidelijk. De politiezone Brussel Hoofdstad/Elsene houdt rekening met verschillende scenario's. "We zien wat er op sociale media circuleert en houden het in de gaten", zegt woordvoerder Robin De Becker.

De oproep voor zaterdag is niet de eerste oproep die de politie heeft opgemerkt. Zo werd verleden week meermaals opgeroepen om op zondag 18 oktober specifiek luxemerken in de Louizawijk te viseren. Vanwege dat bericht op sociale media maakte de politie middelen vrij, maar het bleek een flop.

Ook afgelopen dinsdag werd opgeroepen om te betogen in de Nieuwstraat, maar daar kwam niemand op af.

Deze via TikTok verspreide digitale flyers zijn een relatief nieuw fenomeen, klinkt het bij de politie. "Het is de voorbije weken komen overwaaien uit Frankrijk".

Wie zit erachter?

Wie de berichten de wereld instuurt, is voorlopig niet duidelijk. Sommige oproepen verschijnen op kleine, anonieme accounts waarop slechts één of enkele berichten zijn gepubliceerd. Andere worden als reactie geplaatst onder video's of foto's. Of daar een gezamenlijke of eenduidige strategie achter zit, valt niet te zeggen.

Communicatiewetenschapper Reinout Van Zandycke stelde eerder deze maand in The Brussels Times dat de Staatsveiligheid de herkomst van de berichten moet onderzoeken. Volgens hem kan buitenlandse beïnvloeding - een vorm van hybride oorlogsvoering - rond de jongerenprotesten niet uitgesloten worden.

In Frankrijk is er aandacht voor mogelijke buitenlandse beïnvloeding rond de rellen. De Europese Commissie bespreekt samen met de Franse mediaregulator Arcom de rol van socialemediaplatformen bij de verspreiding van 'gewelddadige' en 'misleidende' content op TikTok.

Ook in België staat de rol van sociale media op de politieke agenda. Minister van Binnenlandse Zaken Bernard Quintin (MR) kondigde al aan dat hij met TikTok wil samenzitten. Volgens Quintin kunnen sommige beelden, volgens hem verspreid door 'linkse actiegroepen', jongeren aanzetten tot geweld.

Een AI-beeld is geen bewijs

De affiches op TikTok lijken met artificiële intelligentie gemaakt. De donkere beelden, de dreigende sfeer en de felrode letters geven de oproepen een herkenbare uitstraling. Maar zegt het gebruik van AI ook iets over de betrouwbaarheid van de boodschap?

Niet noodzakelijk. Het Coördinatieorgaan voor de Dreigingsanalyse (OCAD) waarschuwt dat AI het gemakkelijker maakt om propaganda en desinformatie 'snel' en 'op grote schaal' te produceren, maar daar mogen geen conclusies aan worden verbonden. “Dat betekent niet dat oproepen op sociale media automatisch afkomstig zijn van buitenlandse actoren of extremisten, ook niet wanneer anonieme accounts worden gebruikt”, klinkt het.

Onderzoekers kijken naar verschillende zaken om te achterhalen of er sprake is van buitenlandse beïnvloeding, legt Joseph Di Vincenti, onderzoeker digitale communicatie en disinformatie aan de ULB, uit. "Wie zit er achter de berichten? Hoe gedragen de accounts zich? Wat voor informatie verspreiden ze? Hoeveel mensen bereiken ze? En welk effect hebben de berichten?"

Volgens Di Vincenti is in het geval van de Brusselse protesten vooral het gedrag van de accounts belangrijk. Als verschillende accounts op hetzelfde moment gelijkaardige berichten plaatsen, kan dat erop wijzen dat ze samenwerken. Maar dat betekent niet automatisch dat er sprake is van manipulatie, benadrukt Di Vincenti.

Hij geeft het voorbeeld van een groep studenten die een betoging organiseert tegen besparingen op universiteiten. Ze maken video's, delen elkaars berichten en roepen vrienden op mee te betogen. TikTok kan die video's vervolgens aan duizenden andere gebruikers tonen. Daar is sprake van samenwerking, zonder manipulatie.

Anders wordt het wanneer een organisatie tientallen valse studentenaccounts aanmaakt die gelijkaardige video's plaatsen en verzonnen persoonlijke verhalen verspreiden. "Zo kan het lijken alsof veel meer mensen de betoging steunen dan in werkelijkheid het geval is. Dat is een aanwijzing voor mogelijke manipulatie en een reden om de accounts verder te onderzoeken."

Bestaande spanningen uitvergroten

Protesten kunnen een dankbaar doelwit zijn van een beïnvloedingscampagne. Want het doel van zo'n campagne is bestaande onvrede uitvergroten en tegenstellingen scherper voorstellen, zegt Sara Van Hoeymissen, die op de Koninklijke Militaire School onderzoekt hoe propaganda en desinformatie zich via sociale media verspreidt en hoe België zich daar beter tegen kan wapenen. "De bedoeling van een hybride strategie is de tegenstander te verzwakken. Eén manier om dat te doen, is het uitvergroten van tegenstellingen of spanningen en zo een wig drijven tussen verschillende groepen in de samenleving".

De Staatsveiligheid kan niet bevestigen of er onderzoek wordt gevoerd naar buitenlandse beïnvloeding via sociale media rond de jongerenprotesten. De dienst doet nooit uitspraken over lopende dossiers. Een Belgisch voorbeeld waarbij buitenlandse beïnvloeding wél werd vastgesteld, is de controverse rond EVRAS, het programma voor seksuele opvoeding in het Franstalige onderwijs. Buitenlandse accounts wakkerden de onrust rond het programma op sociale media verder aan.

Bij het onderzoeken van mogelijke desinformatie is er een mogelijk risico, waarschuwt Di Vincenti tenslotte: "We mogen de legitimiteit van een protest niet in twijfel trekken, enkel omdat er AI-gegenereerde beelden zijn gebruikt om het te promoten."

De onvrede achter de betogingen is namelijk reëel, de scholieren protesteerden al lang vóór de rellen van 9 en 17 oktober. Als er sprake zou zijn van buitenlandse beïnvloeding bij de protesten hebben ze de onvrede hooguit versterkt. "Buitenlandse actoren kunnen bestaande woede of maatschappelijke spanningen proberen uit te buiten, maar dat betekent niet automatisch dat zij de aanstichters zijn van die onvrede", besluit Di Vincenti.