نگرانی جمهوری اسلامی از گسترش استارلینک در ایران

در حالی که سرعت اینترنت در ایران کاهش یافته و مقامات وزارت ارتباطات از قطع دوباره اینترنت در صورت از سر گرفته شدن حملات نظامی آمریکا علیه جمهوری اسلامی خبر داده‌اند، گسترش استفاده از استارلینک توسط شهروندان سبب نگرانی مقامات رژیم از خنثی شدن اثر قطع سراسری اینترنت به عنوان یکی از ابزار سرکوب شده است.

سرعت اینترنت در ایران طی روزهای گذشته کاهش چشمگیری پیدا کرده و اختلال اینترنت تشدید شده است. فاطمه مهاجرانی سخنگوی دولت روز سه‌شنبه ۲۱ مهرماه با بیان اینکه «هیچ تکه‌ای از جنگ متوقف نشده و فقط آتشباری در برخی از حوزه‌ها متوقف شده است» گفت: «در شرایط جنگی، حفاظت از پایگاه‌های داده و خدمات اینترنتی اهمیت ویژه‌ای دارد و انکار نمی‌کنیم که گاهی دستگاه‌های متولی [مسئول] ناچار به کاهش سرعت اینترنت می‌شوند. امیدواریم به صلحی پایدار برسیم تا تجربه مردم با اقدامات انجام‌شده برای دفاع از آنها همسو باشد.»

از سوی دیگر مقامات وزارت ارتباطات از آمادگی برای قطع سراسری اینترنت در صورت از سر گرفته شدن حملات نظامی آمریکا خبر داده‌اند. وحید یزدانیان، معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات، گفته: «با وقوع مجدد جنگ یا ناآرامی، احتمال قطع اینترنت وجود دارد، اما مشخص نیست چنین محدودیتی در چه سطحی اعمال شود.»

اینترنت در ایران از همان ابتدای ورود به کشور با فیلترینگ گسترده روبرو بوده اما قطع سراسری اینترنت طی سال‌های گذشته و در بزنگاه‌هایی مانند اعتراضات سراسری مردم به ابزاری برای سرکوب عمومی شهروندان تبدیل شده است. اکنون جمهوری اسلامی نگران اینست که استارلینک این سرکوب را خنثی کند.

اواسط مهرماه محمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی فضای مجازی، مدعی شد که جمهوری اسلامی ایران به فناوری‌هایی برای مختل کردن یا از کار انداختن سرویس استارلینک دست یافته و این فناوری‌ها از نظر فنی «عملیاتی و آماده» هستند.

همزمان محمدحافظ حکمی معاون فناوری، نوآوری و امور بین‌الملل وزارت ارتباطات، فراگیر شدن استارلینک  در ایران را «میخ آخر بر تابوت حکمرانی فضای مجازی» دانسته و تهدید کرد که جمهوری اسلامی اینبار در صورت بروز جنگ یا هر بحرانی ناچار است غیر از اینترنت، برق را نیز قطع کند: «در بحران بعدی ناچار از قطع برق می‌شویم، چون استارلینک به‌ عنوان ابزار جدید حاکمیت‌گریز، اساساً دیگر مبتنی بر شبکه ما نیست.»

اگرچه مقامات حکومت از جمله سخنگوی دولت، کاهش سرعت یا قطع اینترنت را اقدامی برای «تأمین امنیت» می‌دانند، اما قطع اینترنت همواره به عنوان ابزار سرکوب شهروندان توسط جمهوری اسلامی به کار گرفته شده است تا مردم از یکدیگر بی‌خبر بمانند و جهان نیز از وضعیت آنان باخبر نشود.

در همین رابطه حامد بیدی، کنشگر حوزه دسترسی آزاد به اینترنت، گفته است، اولویت مقامات حکومت «مدیریت صداهای معترض و تامین امنیت داخلی بر اساس تعاریف رسمی است؛ حتی اگر این رویکرد در عمل با تناقض‌ها و روش‌های نامتعارف همراه باشد. در مقابل، موضوعاتی مانند عدالت در دسترسی به اینترنت، فراگیری دسترسی و رشد فناوری در اولویت‌های بعدی قرار می‌گیرند. به همین دلیل، به بهانه تامین امنیت، چه امنیت داخلی و چه امنیت خارجی، و با استفاده از مفاهیمی مانند استقلال، محدودیت‌هایی بر اینترنت اعمال می‌شود که در نهایت حتی دسترسی به اشکال مختلف این فناوری را نیز برنمی‌تابد.»

او همچنین گفته، حکومت برای رصد و شناسایی استارلینک‎‌های مورد استفاده در ایران «از روش‌هایی مانند اختلال در شبکه و تلاش برای تشخیص موقعیت احتمالی کاربران گرفته تا استفاده از ابزارها و تجهیزات برای شناسایی محل نصب تجهیزات این شبکه» استفاده می‌کند.

این کنشگر دسترسی آزاد به اینترنت تأکید کرده: «این احتمال وجود دارد که در کنار سایر پیامدهای چنین سیاست‌هایی، زمینه برای شکل‌گیری بازارهای غیررسمی و کسب درآمدهای خارج از سازوکارهای شفاف فراهم شود. نمونه‌هایی از این وضعیت را در بازارهای غیررسمی مرتبط با تجهیزات دریافت رسانه‌ای در دهه‌های گذشته و همچنین بازار فیلترشکن در سال‌های اخیر دیده‌ایم.»

آنچه حامد بیدی به آن اشاره کرده پیشتر در بازار فیلترشکن‌ها ایجاد شده بود؛ جمهوری اسلامی اینترنت را فیلتر کرد و بخشی از «خودی»ها بازار پرسود فروش فیلترشکن را به صورت انحصاری در اختیار گرفتند. طبق برآوردهای منتشرشده توسط زومیت گردش مالی بازار فیلترشکن‌ها در ایران به ۱۶۴ هزار میلیارد تومان هم می‌رسد. 

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی به تازگی «گزیده‌ای از یافته‌های پیمایش سنجش دیدگاه مردم ایران درباره وضعیت اینترنت و فناوری‌های نوین دیجیتال» را منتشر کرده است که نشان می‌دهد ۶۷ درصد از شهروندان در ایران از فیلترشکن استفاده می‌کنند.

یافته‌های این نظرسنجی نشان می‌دهد نیمی از کاربران اینترنت موبایل (۵۱/۳ درصد) اینترنت با سرعت و قیمت فعلی را ترجیح می‌دهند، در حالی که ۴۱/۳ درصد خواهان اینترنت پرسرعت‌تر اما گران‌تر هستند. در زمینه حفظ اطلاعات شخصی، ۳۱/۱ درصد به شبکه‌های اجتماعی داخلی، ۲۳/۴ درصد به شبکه‌های خارجی و ۲۰/۳ درصد به هر دو اعتماد دارند.

بر اساس این نظرسنجی نزدیک به دوسوم پاسخگویان (۶۴/۷ درصد) برای دسترسی به شبکه‌های اجتماعی خارجی از فیلترشکن استفاده می‌کنند. افرادی که فیلترشکن غیررایگان خریداری می‌کنند، به‌طور متوسط ماهانه ۴۰۵ هزار تومان هزینه می‌کنند. همچنین درآمد بیش از نیمی از پاسخگویان یا سرپرست خانوارشان (۵۶ درصد) به اینترنت گره خورده است و درآمد نیمی از این افراد طی قطعی اخیر اینترنت کاهش یافته است.

همانطور که نتایج این نظرسنجی نیز تأیید می‌کند، سیاست فیلترینگ و محدود ساختن اینترنت در ایران کاملا شکست خورده و مردم در نهایت با استفاده از فیلترشکن‌ها موفق به دور زدن فیلترینگ و دسترسی به دنیای آزاد اینترنت می‌شوند.

در چنین شرایطی، گسترش اینترنت ماهواره‌ای استارلینک نگرانی حکومت را افزایش داده است. استارلینک در ایران مجوز رسمی فعالیت ندارد و ورود، خرید، فروش و استفاده از تجهیزات آن غیرقانونی و قاچاق محسوب می‌شود. قوانین مصوبه شامل حبس و جریمه برای نگهداری یا توزیع این تجهیزات است. شهروندان اما همانطور که سال‌ها با بی‌اعتنایی به غیرقانونی بودن ویدئو و دیش ماهواره، حکومت را در برخورد پلیسی با دارندگان آنها عقب راندند، درباره استارلینک نیز احتمالا مسیری مشابه را طی می‌کنند.

آمار دقیق و رسمی از سوی جمهوری اسلامی درباره تعداد استارلینک‌های فعال در ایران منتشر نشده است. رئیس مرکز ملی فضای مجازی اعلام کرده که آمار دقیق و نهایی در این زمینه وجود ندارد و برای دستیابی به یک برآورد اولیه باید اطلاعات سامانه‌های مختلف بررسی شود.

با اینهمه برآورد نهادهای صنفی و پژوهشی نشان می‌دهد که بین ۳۰ هزار تا بیش از ۴۰ تا ۵۰ هزار اشتراک فعال و در مجموع بیش از ۱۰۰ هزار کاربر از اینترنت ماهواره‌ای استارلینک در ایران استفاده می‌کنند.

وال‌استریت ژورنال پیشتر در گزارشی اعلام کرده بود که دولت دونالد ترامپ به‌ صورت مخفیانه «هزاران پایانه‌ی اینترنت ماهواره‌ای استارلینک» به ایران ارسال کرده است. بر اساس این گزارش پس از اعتراضات دی۴۰۴، آمریکا حدود ۶ هزار کیت استارلینک را بطور مخفیانه وارد ایران کرد.

مقامات آمریکایی که نخواستند نام‌شان فاش شود، به این خبرگزاری گفته‌اند که هدف‌شان «حفظ دسترسی مردم به اینترنت پس از محدود شدن گسترده‌ی ارتباطات» توسط جمهوری اسلامی بوده است.