Ppłk Marek Świerczek ostrzega przed piątą falą terroryzmu

Tragicznemu zamachowi w Krakowie od pierwszych w zasadzie minut towarzyszy gorszący spór polityczny. Prawica oskarża rząd, sugerując, że do zamachu mogłoby nie dojść, gdyby rząd nie skierował policji przed Trybunał Konstytucyjny w Warszawie. Rząd z kolei ustami ministra spraw wewnętrznych sugeruje, że zamachowiec miał skrajnie prawicowe poglądy.

Spór obu stron, pomijając już w tym miejscu jego niestosowność w dniach Żałoby Narodowej, można łatwo rozstrzygnąć. Wszystko wskazuje na to, że racji nie ma żadna ze stron. Obydwie nie mają też jednak czystego sumienia. O ile bowiem egzamin zdała np. policja, to nie zdały go mechanizmy zapobiegania terroryzmowi tzw. samotnych wilków. Nie zdały, bo ich nie ma. Odpowiadają za to wspólnie zarówno obecny rząd, jak i opozycja.

Dalszy ciąg artykułu pod materiałem wideo

Odwrócenie schematu: nie dopuścić do ataku, a nie uczyć ludzi, jak się mają zachowywać w razie jego wystąpienia

Niecałą dekadę temu powierzono mi utworzenie Centrum Przeciwdziałania Terroryzmowi (CPT) ABW. W tym celu powołałem zespół złożony z ekspertów ABW, z którymi opracowaliśmy szczegółową koncepcję funkcjonowania CPT, którego głównym zadaniem była szeroko rozumiana działalność profilaktyczno-rozpoznawcza, w tym nakierowana na zapobieganie terroryzmowi tzw. samotnych aktorów.

Jasne było, że brak jest odnotowanych aktów zorganizowanego terroryzmu w III RP. Skoro równocześnie wówczas miały miejsce już dwa ataki samotnych aktorów na polityków, to właśnie na tym aspekcie należałoby skupić wysiłki.

Proponowaliśmy m.in. monitorowanie aktywności internetowej oraz szeroko zakrojone szkolenia dla wychowawców szkolnych i pedagogów, policji, pracowników socjalnych, psychologów z grup wsparcia itp. Miały one umożliwić wyłapywanie symptomów radykalizacji u osób, z którymi ci specjaliści mają zawodowo do czynienia.

Inaczej mówiąc, proponowaliśmy odwrócenie uznanego schematu poprzez niedopuszczenie do ataku, a nie uczenie ludzi, jak mają się zachowywać w razie jego wystąpienia. Tylko działania profilaktyczne, we współpracy ze społeczeństwem, mogą pomóc wychwycić symptomy ostrzegawcze w działaniach tzw. samotnych aktorów, w sytuacji, gdy nie stoi za nimi żadna organizacja, której aktywność mogłyby wychwycić służby specjalne klasycznymi metodami.

• PRZECZYTAJ: Chruszczow wpadł w szał. Kreml szykował interwencję w Polsce

Zaprzepaszczona szansa na zapobieganie realnemu ryzyku terroryzmu tzw. samotnych aktorów

Przygotowana przez specjalistów koncepcja CPT została jednak odrzucona na rzecz pomysłu opartego wyłącznie na szkoleniach, głównie w zakresie reagowania na zagrożenie i — mówiąc eufemistycznie — wyjazdach studyjnych do egzotycznych miejsc.

Po skandalu wywołanym opisanym przez media pobytem CPT na Bali ówczesna dyrektorka CPT straciła stanowisko, jednakże centrum w kształcie wyznaczonym przez jej koncepcję nie tylko nie uległo przekształceniom, ale zostało wręcz, po wyborach parlamentarnych w 2023 r., rozwiązane.

Tym sposobem kolejne rządzące Polską ekipy zaprzepaściły szansę na zapobieganie realnemu ryzyku terroryzmu tzw. samotnych aktorów, na które wskazywałem w analizach naukowych stanowiących podstawę teoretyczną koncepcji CPT. Jedynym efektem mojej ówczesnej pracy był artykuł na ten temat, opublikowany w 2021 r. w "Perspektywach bezpieczeństwa" pod red. K. Krasowskiego, P. Chodaka i G. Winogrodzkiego.

Skrót tego artykułu zamieszczam poniżej w nadziei, że stanie się on punktem wyjścia do poważnej dyskusji nt. zapobiegania terroryzmowi. Wiele wskazuje na to, że zamach, z którym mieliśmy do czynienia w Krakowie, może nie być ostatnim tego rodzaju zdarzeniem w naszej historii. Szczególnie że mamy w swoim sąsiedztwie co najmniej jedno państwo — Rosję — mogące wręcz szukać w Internecie emocjonalnie zaburzonych osób, którym do rozładowania frustracji wystarczy już tylko podsunąć broń. Rzecz w tym, by organy bezpieczeństwa państwa identyfikowały takie osoby sprawniej i szybciej niż państwa wrogie Polsce.

Rzeczpospolita może być dotknięta przez piątą falę terroryzmu, czyli tzw. terroryzm samotnych wilków*

Terroryzm, pomimo trudności definicyjnych, ma jeden wspólny mianownik, jakim jest użycie przemocy przez małe grupy lub jednostki w celu wymuszenia na organizacji państwowej określonych koncesji. Akty przemocy mają więc charakter instrumentalny i służą z jednej strony zmuszeniu władz państwowych do przyjęcia żądań terrorystów, z drugiej zaś pozwalają na dotarcie z przekazem ideologicznym do medialnej "publiczności" aktu terrorystycznego.

Terroryzm zatem łączy w sobie przemoc i propagandę i to właśnie sprawia, że jest on niebezpieczny dla struktur państwowych, gdyż — pomimo asymetrii środków — małe grupy potrafią za jego pomocą osiągnąć swoje polityczne cele.

Istotę terroryzmu najlepiej oddał skądinąd lider zachodnioniemieckiej Frakcji Czerwonej Armii Andreas Baader, który nazwał go "zbrojną propagandą".

• PRZECZYTAJ: Gomułka zbladł, gdy usłyszał, co krzyczy tłum. To zmieniło wszystko

Pięć fal terroryzmu

Z punktu widzenia historii terroryzm — choć nierozerwalnie związany z powstaniem mass mediów — przechodził przez kilka faz, określanych mianem "fal".

Pierwszą falą był terroryzm anarchistyczny, który wstrząsał Europą przez ponad 30 lat od 1880 r. do wybuchu I wojny światowej.

Druga fala była związana z ruchami narodowo-wyzwoleńczymi i secesjonistycznymi, które trwały od lat 20. XX w. do lat 60. XX w.

Trzecią falą był terroryzm lewacki z lat 70. i 80. XX w., który już w końcówce lat 80. ustąpił miejsca terroryzmowi religijnemu, głównie dzięki wejściu na scenę polityczną ochotników arabskich wyszkolonych przez CIA do walki z Armią Radziecką w Afganistanie.

Każda z tych fal miała swój początek, szczyt i załamanie, po którym trend stopniowo zanikał. Wielu analityków utrzymuje w związku z tym, że terroryzm islamski już dawno osiągnął swój szczyt i — zgodnie z powyższym schematem — już zarysowuje się wyraźna linia spadku jego aktywności.

Ostatnią, piątą falą — zgodnie z tą koncepcją — ma być terroryzm jednostkowy. To okres, w którym demokratyczne społeczeństwa będą ofiarą żądań ze strony pojedynczych ludzi. Ludzie ci, korzystając z rozwoju technologii, będą w stanie wymuszać na uzależnionych od woli wyborców państwach demokratycznych określone ustępstwa zgodne z reprezentowanymi przez te jednostki ideologiami (przy czym możemy mieć do czynienia z wielorakością ideologii).

Tak więc świat cywilizowany miałby wchodzić w fazę terroryzmu samotnych wilków — pojedynczych aktorów sceny społeczno-politycznej próbujących manipulować społecznymi lękami w celu osiągnięcia założonych przez siebie celów, czerpiąc z ideologii grup, do których realnie nie należą.

Należy odnotować niezwykłą skuteczność ataków samotnych wilków. Dla porównania — o ile pierwsza fala terroryzmu anarchistycznego spowodowała śmierć 160 oraz okaleczenie 500 ludzi w okresie niemal 35 lat, to samotne wilki tylko w 2016 r. zamordowały 168 i raniły 663 osoby.

• PRZECZYTAJ: "Dowody są twarde". Rośnie liczba zatrzymanych po zamachu w Krakowie

Samotne wilki, samotni aktorzy, szkolni strzelcy

Samotne wilki są częścią szerszego zjawiska określanego jako "samotni aktorzy", czyli osoby, które na scenie społecznej dokonują spektakularnych aktów agresji, mającej jakieś znaczenie symboliczne. Do tej kategorii należą także m.in. "szkolni strzelcy" i zabójcy, czyli ludzie dokonujący masowych morderstw przypadkowych ofiar.

Wszystkie te typy mają kilka cech wspólnych, do których należą:

• działanie w pojedynkę, bez uczestnictwa w zorganizowanej grupie,
• przeprowadzanie ataków w taki sposób, by musiały je dostrzec media a poprzez nie cała społeczność, w której działa sprawca
• i wreszcie traktowanie swojej zbrodni jako symbolicznego aktu komunikowania swoich uraz i chorych wyobrażeń.

Samotne wilki, choć przynależą do tej kategorii, mają cechę szczególną, jaką jest identyfikacja z określoną ideologią (politycznej lub religijnej natury), która służy jako "rozgrzeszenie" ich czynu. Mord niewinnych istot przekształca się w akt ofiary, w czasie którego sprawca za pomocą przelanej krwi (cudzej i własnej) osiąga (w jego pojęciu) moralne cele.

Z tego punktu widzenia, samotne wilki to jednostki, które — w przeciwieństwie do samotnych aktorów mordujących w amoku i niepotrzebujących żadnych uzasadnień poza własnymi urazami — szukają wyższego uzasadnienia dla swoich czynów. Naturalnie, pomimo deklarowanego altruizmu swoich czynów, samotne wilki dokonują zemsty za swoje psychiczne urazy dokładnie tak, jak pozostali samotni aktorzy, jednakże potrzebują dodatkowych, ideologicznych uzasadnień, by przełamać moralne zahamowania.

Z punktu widzenia psychologii, samotne wilki, w przeciwieństwie do większości działających w grupach terrorystów, wykazują bardzo wysoki odsetek chorób psychicznych, problemów ze społecznym funkcjonowaniem, izolacją społeczną i zanurzeniem w świecie narcystycznych fantazji. Jednakże, co trzeba podkreślić, ich psychopatologia nie przekracza granic, poza którymi niemożliwe byłoby zaplanowanie, przygotowanie i realizacja czasem skomplikowanych logistycznie ataków.

Ich charakterystyki demograficzno-społeczne są różne, podobnie jak afiliacje ideologiczne, jednakże łączy ich zawsze jedno: fuzja prywatnych uraz z funkcjonującą społecznie ideologią i — choćby symboliczny — związek z jakąś grupą walczącą o konkretne cele.

Elementem kluczowym, a zarazem łączącym wszystkie podtypy kategorii samotnych aktorów, jest ich wysoki poziom frustracji, alienacji społecznej i urazów psychicznych na tyle silnych, że zagłuszają nie tylko ludzkie odruchy, ale nawet instynkt samozachowawczy. Te zaś są wynikiem zmian społecznych wywołanych procesami industrializacji, urbanizacji oraz ich skutkami w postaci zmiany charakteru społeczeństw ze wspólnotowego na stowarzyszeniowy.

Od społeczeństwa wspólnotowego do społeczeństwa zrzeszeniowego

Społeczeństwo wspólnotowe to najstarsza forma społecznego życia: ludzie żyją w małych społecznościach (wsie, miasteczka), w których wszyscy się znają, dzielą to samo uniwersum wierzeń, wyobrażeń i norm, są poddani silnej presji grupowej w kierunku przestrzegania wzorów wytworzonych przez daną grupę. W takich społecznościach nie ma ani wielkich możliwości zmiany swojego statusu, ani frustracji związanej z niezaspokojeniem ambicji. Ludzie, na każdym etapie swojego życia, są członkami różnych kolektywów: wielopokoleniowych rodzin, grup rówieśniczych, gmin religijnych itp. Alienacja w takim społeczeństwie jest nie do pomyślenia: zawsze jest się członkiem grupy, ściśle z nią powiązanym myślowo i emocjonalnie.

Społeczeństwo zrzeszeniowe z kolei to efekt wspomnianych wcześniej procesów zainicjowanych przez rewolucję przemysłową. Ludzie żyją w dużych miastach, nie znają się nawzajem, kontaktują się ze sobą nie jako jednostki, a jako role społeczne. Relacje osobiste przestają być istotne do przeżycia, wystarczą abstrakcje w postaci pieniędzy, prawa lub pozycji społecznej. Wraz z rozwojem mediów elektronicznych społeczeństwo zrzeszeniowe zaczyna stopniowo wycofywać się nawet z ostatniej sfery osobistych kontaktów, wymuszonej przez potrzeby seksualne i potrzeby społeczne. Internet może zaspokajać nawet najbardziej dewiacyjne potrzeby erotyczne, a także dostarczać wielorakich wirtualnych relacji.

Oczywiście powyższa typologia jest do pewnego stopnia uproszczeniem, gdyż ani większość ludzi w społeczeństwie wspólnotowym nie wchodzi w jednoznacznie bliskie relacje z innymi, ani w społeczeństwie zrzeszeniowym ludzie nie rezygnują z kontaktów społecznych, będąc członkami różnych grup w gruncie rzeczy o wspólnotowym charakterze (kręgi przyjaciół, rodziny, małżonkowie).

Problem powstaje jednak, gdy mamy do czynienia z osobowościami patologicznymi, których deficyty społeczne nie pozwalają w naturalny sposób wchodzić w bliskie relacje, a jednocześnie społeczeństwo nie daje już im kulturowych możliwości naturalnego uczestnictwa w grupach.

Człowiek zdany sam na siebie

O ile sto lat temu, nawet chorobliwie nieśmiały chłopiec był otoczony licznym rodzeństwem i wielopokoleniową rodziną, która zaspokajała jego potrzeby emocjonalne, chroniła, wychowywała, zapewniała byt, a nawet aranżowała ożenek, o tyle obecnie taki człowiek jest zdany sam na siebie. Jeśli cierpi na patologiczne formy narcyzmu połączone z deficytem umiejętności społecznych, to próby wchodzenia w grupy rówieśnicze nie przynoszą niczego poza psychicznymi urazami, które nie mogą być zaleczone w domach, w których brakuje rodzeństwa i dziadków, a rodzice albo pracują do późna, albo są równie dysfunkcjonalni społecznie co ich potomstwo.

Upraszczając nieco zagadnienie: degeneracja więzi społecznych produkuje zaburzone osobowości, te zaś coraz bardziej przyczyniają się do procesu rozpadu społeczności.

Część ludzi z takimi zaburzeniami przekracza próg frustracji, po przekroczeniu którego, sięgając po przemoc, stają się samotnymi aktorami, a z kolei część z tej podgrupy nadaje tej przemocy zabarwienie ideologiczne. Zwłaszcza że terroryzm — w warstwie psychologicznej — ma często zabarwienie eschatologiczne, pozwalając na odzyskanie utraconej równowagi dzięki opowiedzeniu się po stronie dobra w apokaliptycznym starciu ze złem (system kapitalistyczny, Wielki Szejtan, globalizacja itd.).

Podsumowując powyższe rozważania, należy stwierdzić, że im silniejszy proces degradacji więzi społecznych, tym bardziej destrukcyjny jego wpływ na ludzką psychikę. Ofiary społecznej anomii, dzięki rozwojowi i dostępności technologii, mogą rozładować swoje urazy za pomocą zorganizowanych form agresji, w tym nadając jej sens religijno-polityczny uwalniający od wątpliwości i poczucia winy.

Stąd bierze się koncepcja piątej fali, która znajduje potwierdzenie w obserwowalnych faktach.

Liczby wskazują na trend wznoszący. To będzie jedno z głównych zagrożeń dla bezpieczeństwa państw

Badacze odnotowują m.in., że w Wielkiej Brytanii w ciągu 7 lat nastąpił wzrost zabójstw dokonanych przez osoby psychicznie chore o 92 proc. Z kolei w USA odnotowano pomiędzy 1940 a 2000 r. 38 ataków dokonanych przez samotne wilki, ale już między 2001 i 2013 r. liczba ta wynosiła 45. Statystyki wskazują, że ogólna skala ataków dokonywanych przez samotne wilki w USA od lat 70. XX w. wzrosła o 45 proc., zaś w Europie Zachodniej o 412 proc.

Podobną skalę wzrostu można zaobserwować w odniesieniu do liczby ofiar: między 1955 a 1977 r. jedynie 7 proc. zabitych w atakach terrorystycznych było ofiarami samotnych wilków, ale między 1978 a 1999 r. było ich już 26 proc. Można więc mówić o początkach wznoszącego się trendu, który w przyszłości może stać się trendem dominującym i jednym z głównych zagrożeń dla bezpieczeństwa państw.

Zwłaszcza że w świecie zachodnim mamy do czynienia z synergią trzech czynników:

• anomii społecznej wytwarzającej zaburzone osobowości,
• relatywnie łatwego dostępu do technologii niezbędnej do zaplanowania, przygotowania, przeprowadzenia i nagłośnienia ataku terrorystycznego 
• oraz rozwoju prawodawstwa chroniącego jednostkowe prawa, a nie prawa społeczności, które w gruncie rzeczy stymuluje zjawisko naśladownictwa (copycat effect) u ludzi identyfikujących się ze sprawcą, a widzących przy tym, że jego czyn nie spotkał się z brutalną odpowiedzią zagrożonej społeczności. Można więc oczekiwać wzrostu liczby ataków samotnych aktorów, a co za tym idzie, samotnych wilków wykorzystujących przeróżne ideologie, by móc rozładować frustrację bez szczególnie dolegliwych skutków i bez wyrzutów sumienia gwarantowanych przez symbiozę prywatnych uraz i ideologicznego celu.

Polskę ominęły cztery fale terroryzmu

Osobliwością polską jest niewystępowanie zjawiska terroryzmu w historii społecznej. Jeżeli przyjmiemy za wzorzec model czterech fal terroryzmu, to nasuwa się spostrzeżenie, że żadna z nich nie dotknęła społeczeństwa polskiego.

Pierwsza, anarchistyczna fala, choć uczestniczyli w niej Polacy, to jednak jedynie jako członkowie organizacji rosyjskich, a ich działania były wymierzone w establishment rosyjskiego okupanta, a nie we własne społeczeństwo. Zamiast terroryzmu narodowo-wyzwoleńczego społeczeństwo polskie wybierało działanie kolektywne w postaci powstań narodowych, zaś terroryzm lewacki nie miał w Polsce racji bytu, gdyż PRL jako państwo satelickie Związku Sowieckiego nie tylko nie reprezentował znienawidzonego przez lewaków państwa burżuazyjnego, ale nawet udzielał aktywnej pomocy działającym na Zachodzie terrorystom o proweniencji lewicowej.

Fala terroryzmu islamskiego, który tak mocno kształtował politykę międzynarodową od lat 90. XX w., także nie mogła dotknąć Polski, gdyż kraj był niemal homogeniczny pod względem narodowościowo-religijnym, nie istniały w nim enklawy etniczno-wyznaniowe jak na Zachodzie Europy, a przy tym, choć jest w sojuszu z USA, Polska nie stała się do tej pory obiektem zainteresowania arabskich radykałów.

Pomimo problemów prawno-administracyjnych utrudniających oszacowanie liczby wyznawców islamu w RP, ich maksymalna liczba wynosiła w 2016 r. w przybliżeniu 25 tys. ludzi. Nie jest to grupa homogeniczna pod względem etnicznym i religijno-kulturowym (bo grupuje różne odłamy islamu), w dodatku nie tworzy społecznych gett jak na Zachodzie Europy. Przy czym, co warto podkreślić, większość muzułmanów w Polsce jest zintegrowana społecznie, żyjąc w polskich rodzinach i — z racji wykształcenia — często ciesząc się wysokim statusem społeczno-ekonomicznym. Oczywiście w tej grupie istnieją podgrupy o większym stopniu ryzyka, jak np. młodzi Czeczeni, jednakże dla nich z kolei RP jest tylko etapem do dalszej podróży na Zachód.

Tak więc w pewnym skrócie można stwierdzić, że w Polsce brak — przynajmniej do tej pory — obiektywnych przesłanek do wystąpienia terroryzmu islamskiego, rozumianego jako działalność grup terrorystycznych cieszących się poparciem określonych warstw społecznych. Wskutek nałożenia się na siebie elementów obiektywnych w postaci statystycznie znikomej liczby muzułmanów w RP (w dodatku w sporej części zintegrowanych ze społeczeństwem i żyjących w mieszanych związkach), w Polsce do dziś brak realnych przesłanek do zaistnienia terrorystycznego podziemia islamskiego. Do chwili obecnej nie odnotowano istnienia struktur, organizacji i działań wymierzonych w państwo polskie.

O ile powyższa charakterystyka zagrożenia terrorystycznego wypadała dla Polski zdecydowanie pomyślnie, to istnieje jednak szereg czynników mogących zaowocować powstaniem zagrożeń w niedalekiej przyszłości, zwłaszcza w kontekście przytoczonej na wstępie teorii pięciu fal. Da się je jednak przeanalizować — zgodnie z paradygmatem badań przyczyn terroryzmu — jedynie sięgając do długotrwałych zjawisk społeczno-psychologicznych.

Dlaczego Polskę ominęły fale terroryzmu

Każda ze scharakteryzowanych wcześniej "fal" terroryzmu była de facto odbiciem zmian społecznych spowodowanych napięciami politycznymi i przekształceniami struktury dominacji gospodarczej. Można metaforycznie powiedzieć, że zaburzenia polityczno-gospodarcze skutkowały rozpadem dawnych form społecznego życia, pozwalających na radzenie sobie z egzystencjalnymi traumami i lękami, to zaś prowadziło do anomii — chaosu psychicznego, który, przy zbiegu okoliczności, owocował zorganizowanymi, symbolicznymi aktami agresji.

Społeczeństwo polskie strukturalno-historycznie charakteryzowało się dwiema cechami: Polska, jako część Europy Środkowo-Wschodniej, była państwem zapóźnionym gospodarczo, a zmiany dotykające całą społeczność przychodziły z zewnątrz wskutek agresji obcych państw, której Polacy przeciwstawiali zorganizowany opór w postaci powstań, insurekcji i wojen.

Opóźnienie i niewielkie tempo industrializacji, brak polskiej klasy średniej i agrarność gospodarki sprawiały, że zasadniczo Polska była społeczeństwem chłopskim, czyli o wspólnotowym charakterze. Okres PRL-u, pomimo industrializacji sowieckiego typu, nie zaburzył tego wspólnotowego charakteru większości społeczeństwa polskiego. Pomimo kataklizmów dziejowych trwała ona w swoim tradycyjnym charakterze umocowywanym w silnych więziach rodzinnych, nauczaniu Kościoła i presji wspólnot lokalnych nakierowanej na przestrzeganie norm narzucanych oddolnie, przy jednoczesnym odrzucaniu norm prawnych implementowanych przez obce państwo reprezentujące model zrzeszeniowy organizacji społecznej.

Zmiana w liczbach

PRL, w dużym stopniu dzięki konfliktowi między narzucaną z zewnątrz władzą a społeczeństwem, zakonserwował ten model Polaka zamkniętego w uniwersum tradycyjnie chłopskich wartości. Ale już w III RP wskutek zmian gospodarczych wymuszających masową migrację i ekspozycję na kulturę masową, procesy społeczne przebiegały w przyspieszonym tempie.

Wystarczy nawet pobieżny przegląd danych statystycznych, żeby uświadomić sobie tę dynamikę. W 2017 r., według danych GUS, czasowo poza granicami RP przebywało 2 mln 515 tys. emigrantów ekonomicznych. W 2016 r. było 63 tys. 497 rozwodów, przy czym wzrost liczby rozwodów na terenach wiejskich w porównaniu z 1980 r. wyniósł niemal 285 proc.

Warto przytoczyć w tym kontekście wyniki badań University of Sarajevo nad samotnymi wilkami, z których wynika, że u większości z nich dało się zauważyć pochodzenie z rozbitej lub dysfunkcjonalnej rodziny, problemy psychiczne oraz nadużywanie alkoholu i narkotyków, po którym zwykle następowała radykalizacja polityczno-religijna. Spożycie alkoholu w RP lokuje nas niestety w pierwszej piątce najbardziej rozpitych narodów świata, na co nakłada się liczba ponad 100 tys. osób uzależnionych od narkotyków. Według szacunków prof. Filipa Rybakowskiego, 7,5 mln Polaków cierpi na zaburzenia psychiczne uniemożliwiające lub poważnie utrudniające pełnienie ról społecznych (pracownika, małżonka, rodzica itd.).

I wreszcie główny wskaźnik anomii społecznej, jakim jest liczba samobójstw — według danych Policji w 2016 r. odnotowano 9 tys. 861 prób samobójczych, z których 55 proc. zakończyło się zgonem.

Warto przy tym odnotować badania autorów arabskich, które wskazują, że z powstaniem islamskiego terroryzmu był powiązany trend wzrostowy samobójstw będący wynikiem "szoku modernizacyjnego" spowodowanego przez zetknięcie się zamkniętych, regulowanych zasadami islamu, społeczeństw tradycyjnych z globalizacją, która osłabiła wpływ zasad religijnych na ludzkie psychiki.

Słowem, jest to dokładnie ten sam proces, który ma miejsce w tradycyjnym, katolickim społeczeństwie polskim, szybko ulegającym zachodniej sekularyzacji.

O tym, że postępujące zmiany kulturowe w RP powodują potrzebę reintegracji psychicznej, nawet za cenę rezygnacji z dotychczasowego życia i tożsamości, świadczyć może także dynamiczny wzrost liczby osób znajdujących się pod wpływem różnego typu sekt religijnych i quasi-religijnych; liczbę tych osób już na początku lat dwutysięcznych szacowano na co najmniej 1 mln.

Na zakończenie tego nieco pobieżnego przeglądu danych statystycznych trzeba dodać, że polską specyfiką jest duża skala tzw. ciemnej liczby powyższych zjawisk.

W polskich rodzinach ukrywa się często przypadki alkoholizmu, uzależnienia od narkotyków, chorób psychicznych i prób samobójczych. Są to wciąż tematy, które w Polsce są silnie tabuizowane i skrywane. Trzeba też odnotować wysoką liczbę "białych rozwodów", tj. rodzin, w których jedno z małżonków, będąc na emigracji zarobkowej, ma już de facto drugi związek, lecz z wielu powodów pozostaje w formalnym związku z małżonkiem mieszkającym w Polsce. Tak więc rzeczywista skala wyżej zarysowanych problemów społecznych może być znacznie większa.

Spełnione wszystkie przesłanki dla wystąpienia w Polsce zjawiska samotnych aktorów

Jeżeli przyjąć przytaczane wcześniej wyniki badań wskazujących na wysoki stopień korelacji zaburzenia społecznej homeostazy z pojawieniem się terroryzmu jako zjawiska, to nasuwa się wniosek, że społeczeństwo polskie, poddane intensywnym zmianom społeczno-gospodarczym skutkującym anomią społeczną, może stać się środowiskiem wysokiego ryzyka wystąpienia polityczno-religijnej przemocy symbolicznej w postaci terroryzmu.

Poziom frustracji społecznej — znajdujący odbicie w statystykach — może przekroczyć próg wyzwalający agresję, zwłaszcza w środowiskach, w których szybka modernizacja i globalizacja natyka się na osobowości zamknięte, niszcząc ich tożsamość i zmuszając do poszukiwania na nowo integracji w ideologii oraz skanalizowania własnego gniewu.

O ile wcześniejsze, światowe fale terroryzmu ominęły społeczeństwo polskie z powodów jego specyfiki historycznej (rozbiory, bycie państwem satelitarnym sowieckiego socjalizmu realnego) i demograficznej (homogeniczność kulturowo-religijna), o tyle piąta fala może natrafić na podatny grunt.

Są spełnione wszystkie przesłanki dla wystąpienia zjawiska samotnych aktorów w RP:

• wysoki poziom społecznej anomii i frustracji,
• erozja kulturowo-religijnych "buforów ",
• a nade wszystko zanurzenie w wirtualnym świecie Zachodu, w tym oferującym kontrkulturowy przekaz "cool-jihadu", czyli mieszanki aspołecznych wzorców rodem ze świata gangstersko-muzycznego i komiksowo rozumianej ideologii (np. w formie islamu, skrajnej lewicy lub faszyzmu), która — oferując atrakcyjne dla młodych mężczyzn wzorce — jednocześnie odtwarza quasi-religijne poczucie wspólnoty zachwianej przez gwałtowną modernizację.

W dodatku Polska, stając się częścią zachodniego świata, a jednocześnie będąc pomostem (zarówno geograficznym, jak i ideowym) Europy na wschód, uzyskała dostęp zarówno do napływających stamtąd wypaczonych idei, jak i do technologii i broni. Duża część społeczeństwa polskiego jest przy tym jednak przywiązana do religijno-kulturowych wartości, będących oparciem dla zamkniętej, mocno autorytarnej osobowości tradycyjnej, dla której globalizacja z jej wielością etnosów, narracji i wzorów jest silnym zagrożeniem.

Jeżeli pojawi się do tego "wyzwalacz" (tzw. triggering event), np. w postaci ostrego kryzysu gospodarczego lub politycznego, Rzeczpospolita po raz pierwszy w dziejach może być dotknięta przez piątą falę terroryzmu wywołanego łamiącą kulturowe stabilizatory psychiki globalizacją.