Paulien Cornelisse hield Nederlanders 'zeg maar' een spiegel voor

De woensdag overleden Paulien Cornelisse kon de Nederlander op een treffende en humoristische manier confronteren met haar taalgebruik en omgangsvormen. In haar shows, columns en boeken liet ze zich verwonderen door ogenschijnlijk alledaagse uitdrukkingen en situaties.

De laatste column die Cornelisse iets meer dan een week geleden voor de Volkskrant schreef, speelde zich af in het ziekenhuis. "Ik krijg een infuus en lig daarna een tijdje op apegapen", schreef ze. Maar de column ging niet over haar ziekte of het ziekenhuis. Wel stond ze stil bij dat gekke woord: apegapen. "Ik denk dat apen niet per se veel, maar wel altijd vol overgave gapen", schreef ze.

Sinds Cornelisse in 2024 een kankerdiagnose kreeg, schreef ze wel vaker vanuit het ziekenhuis. Over haar ziekte repte ze niet vaak. Ze vond het voorbarig om erover te schrijven. "Vertel het vanuit het litteken, niet vanuit de wond", zei ze daarover.

Wel bleef ze gewoon doen waar ze goed in was: ons taalgebruik onder de loep nemen en onderzoeken en ons confronteren met gewoontes en omgangsvormen waar we zelf niet bij stilstaan, maar die toch zó herkenbaar zijn. Weinig woorden, zoals apegapen, zullen de afgelopen decennia aan de aandacht van Cornelisse zijn ontsnapt.

In haar debuut Taal is zeg maar echt mijn ding schreef ze over de opmars van het woord 'oké', het verschil tussen fokking en fucking, de ambiguïteit van het woord 'partner' en de gewoonte van sommigen om 'zeg maar' aan bijna elke zin toe te voegen.

De cavia op kantoor

Drie jaar later kwam ze met het vervolg En dan nog iets. Vorig jaar schreef ze met het Boekenweekessay Hèhè opnieuw over woorden die we met z'n allen gebruiken zonder het te beseffen. Volgens Cornelisse bleef er inspiratie te over. "Als je van taal houdt, hoef je je nooit te vervelen."

In 2025 kreeg ze van het NPO Radio 1-programma De Taalstaat de titel Taalstaatmeester voor haar bijdragen aan de taal. "Ze is een geweldige observator van modern, opmerkelijk, absurdistisch en excentriek taalgebruik", vond de jury.

Ook in haar bestseller De verwarde cavia ging het Cornelisse om observaties en herkenbaarheid. Voor het boek kroop ze in de huid van een cavia die tussen mensen op een kantoor werkt. Wie zelf op een kantoor werkt, weet precies waar de cavia het over heeft. Het dier hoorde over "punten op de horizon zetten", "geleerde lessen" en wat de bedoeling is van een heidag. Vanwege de grote vraag kwam Cornelisse in 2024 met een vervolg.

Ruimte voor hoop en wanhoop

In 2013 leerden veel mensen Cornelisse kennen door haar deelname aan Wie is de Mol?. En vanaf eind 2025 bracht ze haar humor en observaties bij een groot publiek als jurylid van De slimste mens. Daar viel ze op met haar vindingrijke toelichting op vragen die kandidaten moesten beantwoorden.

Zo vertelde Cornelisse dat het stokstaartje haar favoriete dier is ("ze kunnen hun oren dichtdoen als ze iets niet willen horen"). Ook legde ze uit waarom we beter 'ahoy' zouden roepen in plaats van 'hallo' als we de telefoon opnemen (zo had de uitvinder van de telefoon het blijkbaar bedoeld).

Ze ging ook in op de vraag van een lezer hoe ze hoopvol bleef ondanks haar ziekte. "Het helpt om hoopvol te zijn, maar je moet ook plaats bieden aan wanhoop, want die dingen zijn er allebei", zei ze. En vooral: "Leuke dingen doen en met leuke mensen praten."

Cornelisse had nieuwe show al klaar

Dat laatste deed ze naar eigen zeggen met optredens zoals in De slimste mens. Graag wilde ze ook weer op tournee. Ze had met Waar was ik gebleven zelfs een show die klaar was voor het podium. Pas enkele uren voor het nieuws over haar dood werd bekend dat een geplande voorstelling in DeLaMar niet zou doorgaan. In 2024 moest ze ook haar tour met de voorstelling Komma al annuleren vanwege haar ziekte.

Tussen haar in totaal vijf solotournees en bijna tien boeken vond Cornelisse ook de tijd voor andere 'leuke dingen'. Zo deelde ze in de twee seizoenen van het televisieprogramma Tokidoki haar fascinatie voor Japan, waar ze enkele maanden studeerde. Met die reisserie wilde ze laten zien dat "Japan geen rariteitenkabinet is". Ook in de reisserie was taal nooit ver weg. De titel Tokidoki was het Japanse lievelingswoord van Cornelisse. Het betekent iets als 'soms', maar is eigenlijk onvertaalbaar.

Ook maakte Cornelisse tijd voor een podcast waarin ze andere verhalenvertellers aan het woord liet. In Echt Gebeurd liet ze samen met cabaretier Micha Wertheim mensen vertellen over iets bijzonders of grappigs dat ze hadden meegemaakt. Schaamte en kwetsbaarheid maken volgens Cornelisse dat zulke verhalen beklijven.

De blijdschap dat ik hier mag zijn

Eerder deze maand, bij het begin van het nieuwe seizoen van De slimste mens, vertelde Cornelisse dat haar gezondheid per dag nogal verschilde. Ze verscheen sindsdien met een muts, pet of hoed. Een pruik wilde ze niet. Haar haar groeide terug, "maar niet heel overtuigend", zei ze.

Maar ze was vooral blij dat ze erbij kon zijn. "Het overheersende gevoel nu is toch wel de enorme blijdschap dat ik hier mag zijn met jou en met jullie allemaal."

Doordat ze actief bleef tot op het allerlaatste moment, kwam haar overlijden voor velen heel onverwacht. Er volgden veel verslagen reacties. Cornelisse laat haar grote liefde, schrijver, theater- en podcastmaker Chris Bajema, na, evenals een zoon en twee stiefzoons.