Brussels jazzkwartet viert 100 jaar John Coltrane: ‘Krijg visioenen van zijn composities'

Toen John Coltrane in 1967 op zijn 40e overleed aan leverkanker liet hij een oeuvre na waaraan muzikanten zich zouden blijven laven. Gevormd in de swing-, de bigband- en de beboptraditie en gelanceerd via de bands van Dizzy Gillespie, Miles Davis en Thelonious Monk zou hij met zijn klassieke kwartet en legendarische albums als Giant steps en My favorite things later de modale jazz mee vormgeven, waarna A love supreme een spirituele revolutie ontketende waarvan ook de 24-jarige Ornella Noulet in de ban raakte. Het spoor van de Amerikaanse jazzgigant loopt als een lichtbaken door haar parcours.

“Ik leerde Coltrane kennen via Wayne Shorter, een van zijn leerlingen”, klinkt het bij een koffie in hartje Brussel, waar ze vier jaar geleden vanuit Frankrijk neerstreek. “Wayne Shorters vroege werk is heel coltraneiaans en leidde me naar het album Ballads van die laatste. Zowel in zijn frasering en melodieën als in de vrijheid van expressie herkende ik een veel groter veld van mogelijkheden dan ik voor mogelijk had gehouden toen ik met jazzmuziek begon. Op het conservatorium kreeg ik eerst andere namen mee, tot we bij Kind of blue van Miles Davis passeerden. Daarop hoor je iedereen zoeken, maar de solo’s van Coltrane staan op zichzelf. Als luisteraar kun je ze niet plaatsen omdat Coltrane nadien zijn eigen stem zou ontwikkelen.” Het is precies dat idee – een eigen identiteit boetseren uit een traditie – dat Noulet als leidraad voor haar eigen band neemt.

Vanzelfsprekend is dat niet, benadrukt ze: “Coltranes muziek wordt nu overal verheerlijkt, maar in het begin van zijn carrière is hij ook veel bekritiseerd omdat zijn revolutie de traditionele jazzwereld uitdaagde. In L’Olympia in Parijs is hij zelfs uitgejouwd. Maar hij is de avant-gardisten altijd blijven verdedigen, koos steevast partij voor muzikale ontdekkingsreizigers die zochten naar iets dat nog gevonden moest worden. Ook dat is zijn erfenis.”

Spirituele zoektocht

De spirituele lading van Coltranes latere muziek is voor Noulet geen toeval, maar hoorbaar in de klank zelf. “Alles is vibratie: je bent wat je speelt en je speelt wat je bent”, klinkt het verwijzend naar hoe Sun Ra het ooit verwoordde. “Er zijn dingen die je niet kunt verklaren, maar gewoon voelt. Wat dat betreft verschilt muziek niet van het leven zelf. Dat Coltranes muziek zich niet volledig laat verklaren, is de kern van zijn grootsheid. In een interview met een Japans magazine zei hij dat je moet aanvaarden dat sommige vragen onbeantwoord blijven en je niet moet proberen alles te begrijpen. Dat maakt net de schoonheid uit van muziek, kunst en het leven.”

Het is diezelfde ongrijpbaarheid die Noulet en haar bandleden overviel toen ze Coltranes laatste liveopname voor het eerst samen beluisterden. “Zijn spirituele zoektocht en persoonlijke ontwikkeling – de ontdekking van filosofie, religie, geloof … , dingen waar hij zich enorm en steeds meer aan vasthield – gingen hand in hand met zijn muzikale ontwikkeling.” Een van de ingrijpendste momenten in zijn leven en een sleutel tot zijn latere werk, is volgens Noulet dat hij cold turkey afkickte van heroïne. “Om er volledig mee te kunnen stoppen, had hij zichzelf volledig afgesloten. Hij beweert dat God hem dat had opgedragen. Ik ben ervan overtuigd dat zonder die beslissing de albums die hij op het einde van zijn leven maakte er nooit zouden zijn gekomen. Hij moest eerst terugkeren naar de werkelijkheid, naar de echte wereld.”

Het is een boodschap die ze wil meegeven aan collega-muzikanten, ook van haar eigen generatie en in de jazzscene, die drugs romantiseren als voorwaarde voor grote kunst. “Je moet niet high zijn om prachtige muziek te kunnen maken. Het levende bewijs is A love supreme, de ultieme getuigenis van universele liefde en zuiverheid. Dat had hij nooit kunnen schrijven als hij high was!”

Melodisch genie

Een cruciale schakel in Noulets begrip van Coltrane was haar laatste jaar aan het Brusselse conservatorium dat haar koppelde aan leraar Jeroen Van Herzeele, een grote Coltrane-fan. “We hebben zijn solo’s, composities en taal bestudeerd, maar vooral Jeroens analyse van zijn melodische genie is blijven hangen. Coltrane vertrekt bijna altijd van één idee dat hij vervolgens verder ontwikkelt. Jeroen heeft me doen beseffen hoe geniaal de ontwikkeling in Coltranes spel is.”

Diezelfde logica – één idee nemen en het zorgvuldig ontwikkelen tot een eigen taal – zou Noulet met Ola Tunji toepassen. Opgericht begin 2023 verwijst de bandnaam rechtstreeks naar The Olatunji concert, Coltranes allerlaatste liveopname, gemaakt drie maanden voor zijn dood. “Ik organiseerde toen vaak avondlijke diners waarop we uitsluitend naar Coltrane luisterden. Toen de drummer me op een keer vroeg of ik de plaat kende en ik zei van niet, hebben we er ons een hele avond in verdiept, een ware openbaring voor mij. Hoe abominabel het geluid ook was, de opname voegt mystiek toe. Ik kreeg er visioenen van, voelde dingen die ik nooit eerder had gevoeld en waarvan ik niet weet of ik ze ooit opnieuw zal voelen. Die nacht was ik koortsig en heb ik over Coltrane gedroomd, de enige keer in mijn leven.”

De bandnaam eert niet alleen Coltrane, maar ook de Nigeriaanse percussionist en activist Babatunde Olatunji, naar wiens Afrikaanse culturele centrum in New York het album is genoemd. “Ze waren bevriend en hebben elkaar wederzijds beïnvloed. Olatunji’s trance-achtige Drums of passion was in 1960 cruciaal voor de introductie van traditionele Afrikaanse ritmes en spirituele percussie aan het Amerikaanse publiek én aan Coltrane, wiens kracht het was te leren van iedereen met wie hij samenwerkte.” Begonnen als tributeband, met wekelijkse sessies waarop uitsluitend Coltrane werd gespeeld, is Ola Tunji organisch geëvolueerd richting de eigen composities die straks op hun debuutalbum te horen zullen zijn.

Ook Noulets instrumentkeuze is Coltranes pad gevolgd: van altsaxofoon naar tenorsax. “Coltrane begon eigenlijk met klarinet, speelde alt vanaf zijn 18e en stapte daarna over naar tenor. Ikzelf begon met alt op mijn zevende, tot de eerste twee jaar van Ola Tunji. Daarna ben ik naar tenor geschakeld. Het voelde als een natuurlijke stap om me beter uit te drukken.”

Vind jezelf

Een ‘juiste’ volgorde om Coltrane te ontdekken, bestaat niet volgens Noulet. “Egon, onze drummer, ontdekte op zijn 13e A love supreme via YouTube en was meteen overdonderd. Ik kwam dus via Wayne Shorter bij Coltrane terecht. Iedereen doorloopt zijn eigen weg.” Een favoriete plaat heeft ze met Meditations wel, “met prachtige composities als ‘Love’, ‘Serenity’ en ‘Compassion’, maar ik ben ook dol op postume platen als Stellar regions, Sun ship en Expression“, klinkt het snuisterend in de vinylbakken van Hors-série in de Zuidstraat, waar ze ooit Coltranes Complete recordings kocht. Ook 100 jaar na zijn geboorte is hij geen afgesloten hoofdstuk. “Coltrane blijft relevant als gids en boodschapper, van de liefde, het leven en de hoop. Hij is erin geslaagd zijn ego opzij te zetten, wilde nooit een eindpunt zijn voor wie na hem kwam. Hij gaf toekomstige generaties mee wat hij zelf onderzocht had, maar benadrukte dat er nog zoveel te ontdekken viel. Zijn boodschap was: bestudeer de meesters, maar vind bovenal jezelf, blijf niet bij mij stilstaan.”

De artiesten die de komende weken in Brussel concerten aan hem opdragen trachten daar alvast rekening mee te houden. De avonturiers van Flat Earth Society brengen in Bozar The Coltrane mutations. Salva Sanchis en Anne Teresa De Keersmaeker voegen in A love supreme een bewegings­laag toe. Een allstarcombo met onder anderen Joe Lovano en Melissa Aldana huldigt in Both directions at once Coltranes veelzijdigheid. Aka Moon nodigt in Marni met Robin Eubanks en Wajdi Riahi enkele straffe gasten uit voor Take the Coltrane. MiXMONK legt in de AB de nodige eigen accenten in Crescent, terwijl James Brandon Lewis inspiratie put uit het postuum uitgebrachte Interstellar space.

Zelf leidt Noulet er met Ola Tunji een double bill in met Shabaka (Hutchings), voorhoedespeler van de Britse jazzscene, nadat ze dit voorjaar al met die andere jonge saxgod, Isaiah Collier, haar Coltrane-fascinatie heeft gedeeld op het podium. Leerrijk, muzikaal én spiritueel, noemt ze die ervaring. “Isaiah is heel erudiet en heeft een brede kijk op de jazzgeschiedenis. Shabaka ontmoette ik op Gent Jazz (waar Ola Tunji deze zomer als winnaar van Gent Jazz Talent 2025 aantrad, red). Ik hoop de kans te krijgen verder van gedachten te wisselen, wie weet ook op het podium? Daar zou ik voor iets contemplatiefs gaan. Misschien ‘Love’ uit Meditations? Want is dat uiteindelijk niet waar alles om draait?”

Ola Tunji en Shabaka Hutchings salueren John Coltrane op 25/9 in de Ancienne Belgique. Op 12/12 stelt Ola Tunji zijn debuutalbum voor in Flagey