Béatrice Delvaux en Michaël Roskam over 'Le Faux Soir': 'Humor is een daad van verzet'

Met Le Faux Soir verfilmde Michaël R. Roskam een van de mooiste verzetsverhalen uit de Brusselse geschiedenis. Tegelijk neemt het echte Le Soir afscheid van boegbeeld Béatrice Delvaux. BRUZZ brengt hen samen voor een gesprek over het Brussel van gisteren, de wereld van morgen en de macht van het woord. “Humor? Daar moet je mee opletten.”

Na nog geen anderhalve minuut zijn filmregisseur Michaël R. Roskam en Le Soir-coryfee Béatrice Delvaux aan het zwanzen. Roskam zet zijn telefoon niet op stil omdat er een “kleine situatie” is met zijn tien maanden oude zoon. “Ik ben een jonge grootmoeder. Als mijn zoon zo’n ‘situatie’ heeft, belt hij naar mij. Ik ben heden beschikbaar, hein”, zegt Delvaux al lachend. “Goed idee”, knikt Roskam. “Zullen we nummers uitwisselen?”

42 jaar lang ademde Delvaux Le Soir in en uit. Tien jaar lang was ze ook hoofdredactrice van de voornaamste Franstalige krant van het land. Een gala-avond ter ere van haar afscheid hing even in de lucht, maar ze kon hem omzetten in Ode aan de journalistiek, een avondvoorstelling in Théâtre National met bijdragen van onder anderen Stefan Hertmans en David Van Reybrouck. “Woorden zijn wapens. Journalistiek is een massaverdedigingswapen van de democratie”, zegt ze met aanstekelijke geestdrift.

"Totalitaire regimes houden niet van humor omdat humor intrinsiek een daad van verzet is. Daarom noem ik Le Faux Soir een heel ernstige film over zeer grappige mensen"

Regisseur

Le Faux Soir zet dat idee in vetjes. Met die film populariseert Roskam, de regisseur die internationaal opviel met Rundskop en The drop, een uniek verzetsverhaal dat zelfs Winston Churchill deed schateren. Op 9 november 1943 slaagde de Belgische verzetsorganisatie het Onafhankelijkheidsfront erin om de verdeling van de door de Duitse bezetter gecontroleerde avondkrant Le Soir even tegen te houden. Zo konden ze een nagebootste versie van Le Soir bij de nietsvermoedende Brusselse krantenkiosken bezorgen. Daarin geen nazipropaganda maar zwans die de bezetter en de collaborateurs te kijk zette en het geloof in de bevrijding aanwakkerde

“Onwaarschijnlijk verhaal, hè”, grijnst Roskam. “Ik kende het niet. Bernard Falaise begon erover aan de poort van Sint-Ursula, de school van onze kinderen. Tijdens filmstudies aan de ULB kreeg hij les over Le Faux Soir en satire in de media toen plots alle gsm’s afgingen en alle deuren dicht moesten. Terroristen waren de redactie van Charlie Hebdo binnengedrongen. Om 8.30 uur stonden we aan de schoolpoort, om 8.45 uur wist ik genoeg: dit was een film.”

Mademoiselle Rossel

Roskam heeft zijn film opgedragen aan Marie-Thérèse Rossel, de jonge eigenares van de krant. “Zeker in Vlaanderen leeft het idee dat Le Soir collaboreerde”, zegt hij. “Dat klopt niet. De Duitsers confisqueerden de krant en bepaalden de inhoud.”

Delvaux schreef als hoofdredactrice Bart De Wever aan nadat hij Le Soir een collaborerende krant had genoemd. “We tilden daar zo zwaar aan omdat het omgekeerde waar is. In Mademoiselle Rossel, een boek over Marie-Thérèse Rossel dat deze week uitkomt, lees je er alles over. Émile Rossel richt de krant in 1887 op. De vernieuwing is dat het géén opiniekrant is en dat ze geen politieke of economische belangen verdedigt. Het idee is om informatie te verstrekken. Neutraal, onafhankelijk, aan een zo groot mogelijke groep. Aanvankelijk was de krant gratis. Wie wil weten wat er in de wereld gebeurt of waar je in Brussel een fiets of aardappelen kunt kopen, moet bij Le Soir zijn. Die ideeën betonneerden het redactionele project.”

Twee gebeurtenissen zijn doorslaggevend. “Ten eerste neemt Le Soir de schrijfsels van de opposanten van Mussolini op”, vertelt Delvaux. “Die zijn in ballingschap in Frankrijk, maar de Franse kranten durven ze niet te publiceren. Onze hoofdredacteur heeft nog in Italië gewerkt en heeft daar gezien hoe verschrikkelijk het fascisme is. Emblematisch is ook het tweede evenement. Marie-­Thérèse Rossel, kleindochter van de stichter, erft de krant op jonge leeftijd. Na de inval keert ze naar Brussel terug om de krant opnieuw op te starten. Ze wil tot elke prijs voorkomen dat de peperdure rotatiepers wordt vernietigd zoals tijdens WO I.”

De Duitse bezetter eist de controle over de krant op en wil de rexist Raymond De Becker als hoofdredacteur aanstellen. “Rossel weigert en trekt zich terug”, zegt Delvaux. “Die uitzonderlijke, jonge, mooie, elegante, vrouw van 28 zei ‘no way’ tegen de Duitsers. Ook na de oorlog bleef ze de redactionele onafhankelijkheid met overtuiging verdedigen, zelfs tegen haar familie in.”

"Als iedereen zijn werk correct doet, staan we al een stap verder. Alleen is het niet makkelijk om vandaag ‘je werk te doen’. Het is extreem moeilijk om journalist te zijn"

Béatrice Delvaux

Afscheidnemend journalist van Le Soir

Minder principes had Hergé. In Le Soir volé, zoals de geconfisqueerde krant werd genoemd, publiceert hij het Kuifje-verhaal De geheimzinnige ster. “Pas vele tientallen jaren later hebben we Kuifje terug in de krant opgenomen”, vertelt Delvaux. “De weduwe van Hergé zocht me op en argumenteerde dat het verleden achter ons lag. Voor Marie-Thérèse Rossel bleef het na de oorlog njet, hoeveel succes Kuifje ook kende.”

Hoezee, een slecht idee

Een sterk verhaal is natuurlijk nog geen straffe film. “Of het een straffe film is geworden, laat ik aan het publiek over”, zegt Roskam. “Ik krijg alvast geweldige feedback. Maar ‘Waar gebeurd’ is inderdaad een gevaarlijk gegeven. Het lijkt niet te kunnen misgaan, want je moet het alleen maar navertellen, toch? Onzin, uiteraard. Mensen die hun avontuur of vakantie navertellen, ook al is het allemaal echt gebeurd, zijn vaak boring as hell. De regel is: a good story, well told. Feitelijkheid is belangrijk, maar als verhalenverteller ben ik bezig met een waarheid en de subjectieve ervaring. Ik pas met veel plezier deze regel toe: never let the truth stand in the way of a good story.”

“Voor een journalist kan dat absoluut niet!” komt Delvaux tussenbeide. Roskam knikt. “Zeker, maar een speelfilm werkt anders. Mijn film wekt andere emoties op dan een artikel, een Wikipedia-pagina of een documentaire over Le Faux Soir. Alles begint met de toon. Ik kies bewust voor humor en belgitude. Mijn film is een hommage aan het Belgische stripverhaal.”

Door op de film te werken, kwam Roskam tot de conclusie dat humor per definitie verzet is. “Ook in ons dagelijkse leven. Een grap maken over een val is een vorm van verzet tegen die val. Totalitaire regimes houden niet van humor omdat humor intrinsiek een daad van verzet is. Daarom noem ik Le Faux Soir nog het liefst een heel ernstige film over zeer grappige mensen. Mensen met gevoel voor humor en moed. Brusselaars die zich op een dag afvragen: ‘Willen we de Duitsers eens kloten?’ ‘Dat is een slecht idee. Komaan, we gaan ervoor!’.”

Eerst bepaal je de toon, de rest komt vanzelf, vervolgt Roskam. Bernard Falaise deed de research. Wie waren figuren als Marc Aubrion, Jean Plas, Ferdinand Wellens? Waar hingen die uit? We hebben niet elke betrokkene kunnen vermelden. Dat zou te complex worden. Het verhaal leek nu al op Ocean’s eleven: een combinatie van humor en een heist movie over een krant. De eerste mediahack uit de geschiedenis, 9 november 1943 in Brussel, België. Eat this, world!”

Iedereen heeft de mond vol over fake news en de vrijheid van meningsuiting die bedreigd zou zijn, zegt Roskam. “Ik snap waar dat vandaan komt. De toekomst oogt donker. Maar tegelijk wil ik de jongeren ook laten weten: als je in 1943 een vijftienjarige had gevraagd hoe de toekomst er volgens hem of haar uitzag, dan was dat redelijk donker. Ik was onlangs te gast in De ideale wereld, een schitterend satirisch tv-programma. Maar zij kunnen ’s avonds onbezorgd gaan slapen. De mannen en vrouwen in onze film moesten een schuilnaam gebruiken om niet de volgende dag in een kamp te belanden of geëxecuteerd te worden. Humor? Pas op, niet iedereen is er fan van.”

Begin met je werk te doen

Na de aanslagen van 22 maart 2016 publiceerde Delvaux een geruchtmakende brief aan haar zoon en dochter waarin ze zich verontschuldigde voor de wereld die we onze kinderen nalaten. “Naar aanleiding van de tiende verjaardag heb ik een brief geschreven aan mijn kleindochter. Die was nog donkerder. Het extremisme nam nog sterker toe. Extreem-rechts staat op het punt Frankrijk te doen kantelen. Trump was toen nog niet zo incontournable. En boven alles torent de klimaatuitdaging uit.”

Ze begrijpt niet waarom de jongeren die vandaag op straat komen, worden weggezet als klagers of amokmakers. “Wij hebben hen het gevoel gegeven dat politiek inefficiënt is, dat er niet naar hen wordt geluisterd en dat wij geen oplossingen hebben. Bovendien had de coronacrisis hen al uitgeput.” Waar vindt ze zelf een sprankel hoop? “Ik heb die nieuwe brief afgesloten met een nummer van de Franse groep Feu! Chatterton. Na een donker album kregen de bandleden kinderen en wilden ze niet langer alleen maar zingen dat alles om zeep is. In ‘Allons voir’, een prachtig rocknummer met een poëtische tekst, zingen ze: laat ons zien wat het leven ons te bieden heeft, laat ons nergens schrik van hebben. Dat wil ik mijn kleindochter graag meegeven.”

"Het is heerlijk wanneer die rotatiepers in beweging komt. Het is bijna alsof je naar mensen kijkt die de liefde bedrijven. Zo mooi"

Béatrice Delvaux

Afscheidnemend journalist 'Le Soir'

Het neemt haar schuldgevoel niet weg. “Ik voel me verantwoordelijk. Ik heb vanuit mijn positie geprobeerd om goed te doen. Maar daar zijn we niet bepaald in geslaagd. Onze waarschuwingen zijn in de wind geslagen. We profiteren van een leven waar de volgende generaties een prijs voor betalen.”

Wat zou voor haar de eerste stap kunnen zijn? “In een debat in Schaarbeek zei een Franse psychoanalist onlangs: ‘Laten we om te beginnen elk ons werk doen.’ Simpel, maar het raakte me. Als iedereen zijn werk correct doet, staan we al een stapje verder. Het sluit mooi aan bij de film. De verzetsleden doen hun werk, de drukker doet zijn werk. Maar pas op, het kan erg moeilijk zijn om ‘je werk te doen’. In Amerika is het op dit moment niet makkelijk om je werk te doen als rechter, wetenschapper, prof ... Vandaag is het extreem moeilijk om journalist te zijn.”

Een zintuiglijke rotatiepers

In de mooiste scène van Le Faux Soir zet de rotatiepers zich in werking. Ze wordt liefdevol een oorlogsmachine genoemd. “Dat is de enige research die ik voor mijn rekening nam: hoe werkt zo’n rotatiepers?” zegt Roskam. Delvaux deelt in het enthousiasme. “Die rotatiepers is geweldig. Ze is industrieel, ze is zintuiglijk. En die letterzetters! Ik heb de tijd van de linotypes nog meegemaakt. Het is heerlijk wanneer dat ding in beweging komt. Het is bijna alsof je naar mensen kijkt die de liefde bedrijven. Zo mooi.”

Delvaux vindt de film fantastisch “omdat hij iets herhaalt wat we misschien vergeten zijn of wat jongeren niet meer weten: dat woorden wapens zijn. Dat is ons vak. Een van de sleutelzinnen in de journalistiek is van de Franse journalist Albert Londres: ‘Je moet de pen in de wonde steken.’”

“Een rotatiepers wordt niet gemaakt om mooi te zijn”, vindt Roskam. “Ze moet in de eerste plaats werken en efficiënt zijn. Maar als je dan denkt: ‘Wauw, hoe mooi is dit?’, dan spreek je over het sublieme.”

Delvaux wil daar iets aan toevoegen. “Je film onderstreept de aantrekkingskracht van de krant. Plots is die weer een begeerlijk object. De daad van het schrijven voor een krant, met alle verantwoordelijkheid die dat met zich meebrengt, is plots weer boeiend en modern. Dat vind ik geniaal.”

Bye, bye Brussel

Ter afsluiting keren we terug naar Brussel, de stad waar Delvaux en Roskam decennia geleden aanspoelden om ermee te vergroeien. “Le Soir, dat is mijn thuis”, zegt Delvaux. “Voor ik bij de krant terechtkwam, was ik geen drie keer in Brussel geweest. Ik kom uit een klein dorp in de provincie Namen. Ik had twee keer vier maanden in Washington verbleven en kende die stad beter dan Brussel. Met mijn man heb ik nu een klein huisje gekocht in ons geboortedorp Spy. Maar we gaan afwisselen met Brussel.”

Roskam heeft zijn herenhuis in Molenbeek net te koop gesteld en verhuist met zijn jonge gezin naar Antwerpen. “Ik woon al 35 jaar in Brussel. Ik ben genetisch gemodificeerd tot Brusselaar. Mijn kinderen zijn Brusselaars. Ik zal Brussel altijd in mijn hart dragen. Waarom ik dan verhuis? Voor mijn gezin en de werksituatie van mijn echtgenote. Eline (De Munck, red.) heeft Antwerpen nodig voor haar werk, terwijl ik van overal kan werken. We hebben een pasgeborene en Eline is nu dagelijks anderhalf tot twee uur onderweg. Tijd die ze niet met de kinderen kan doorbrengen. Ik verhuis uit liefde voor mijn gezin. Een nieuw hoofdstuk, eindelijk Antwerpen leren kennen. Ik heb wel tegen mijn vrouw gezegd: ‘Misschien keren we op een dag terug.’ ‘Tuurlijk, liefje’, antwoordde ze. We zien wel. Maar Brussel forever. Bruxelles, ma belle. Echt waar. Ik heb nog geen tatoeage, misschien moet ik er zo eentje laten plaatsen.” “Laat het uit”, lacht Delvaux. ‘Le Faux Soir is je tatoeage. Je verlaat Brussel met een film die Brussel uit elke porie uitademt. Voor een internationaal publiek.”

"De toekomst oogt donker. Maar tegelijk wil ik de jongeren ook laten weten: als je in 1943 een vijftienjarige had gevraagd hoe de toekomst er volgens hem of haar uitzag, dan was dat redelijk donker"

Michaël R. Roskam

Regisseur

“Ik heb voor het eerst de indruk dat de Fransen een beetje jaloers zijn: op de Belgische accenten, maar nog veel meer op de Belgische spirit. Op die belgitude”, zegt Roskam. “Twee Fransen vertelden me na de film dat ze voor het eerst in hun leven zin hadden gekregen in bier.”

Daar klinkt Delvaux op. “Weet je wat zo mooi én waar is? Je maakt een film over een relatief bescheiden gebeurtenis met mensen die geen grote helden waren, geen Charles de Gaulles of zo. Ze doen het niet met het oog op de geschiedenisboeken, maar ondernemen samen iets gedurfds en grappigs zonder te weten hoe het zal uitpakken. Le Faux Soir gaf de mensen de kans om eens te lachen in een donkere periode, om weer op adem te komen en iets te hebben om zich aan op te trekken. In de woorden van Churchill: het was iets ongelofelijks. Ik ben geen nationalist, maar daar ben ik trots op. Dat is het België, het Brussel waar ik van hou. Als we dan toch verplicht iets moeten zijn, laat het dat dan zijn.”

Le Faux Soir is vanavond in avant-première te zien in UGC De Brouckère, vanaf 2/12 draait de film in de bioscopen