Malta kupuje sobie Hollywood. Jak mała wyspa przyciąga największe filmowe produkcje?

"Czy ty też czujesz obecność Robina Williamsa?" – takie pytanie może paść podczas spaceru po Popeye Village na północno-zachodnim wybrzeżu Malty. To właśnie tutaj w 1980 r. amerykański aktor wystąpił w musicalu "Popeye" w reżyserii Roberta Altmana. Kolorowa drewniana osada powstała na potrzeby filmu, a po zakończeniu zdjęć przekształciła się w park rozrywki i atrakcję turystyczną.

Popeye Village jest dziś jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli filmowej Malty. Wyspa ma jednak znacznie więcej do zaoferowania: zabytkowe pałace, kamienne uliczki, spektakularne panoramy i wybrzeża, które mogą udawać niemal każdy zakątek świata.

Co łączy Karaiby, starożytny Rzym, świat z powieści Enid Blyton, południe Francji i Zatokę Pentos z "Gry o tron"? Wszystkie te miejsca można było zobaczyć na ekranie, a część scen powstała na Malcie. Wyspa ma zaledwie 316 km kw, a potrafi odgrywać miejsca oddalone od siebie o tysiące kilometrów.

WIDEO

Widać ją na nagraniu. Kobieta zakończyła karierę miliardera

W ciągu ostatniej dekady stała się jednym z ważniejszych europejskich kierunków dla amerykańskich i brytyjskich ekip filmowych. W każdym z ostatnich trzech lat realizowano tu ponad 30 produkcji filmowych i telewizyjnych. Wśród nich znalazły się "Gladiator II", "Jurassic World Rebirth" oraz adaptacja powieści Enid Blyton "The Magic Faraway Tree".

"Jak na tak mały kraj europejski, Malta naprawdę osiąga imponująco dużo" – powiedział Adrian Wootton, dyrektor generalny Brytyjskiej Komisji Filmowej. Jego zdaniem wyspa aktywnie dywersyfikuje swój przemysł filmowy.

Historia produkcji filmowych na Malcie sięga niemego dramatu morskiego "Sons of the Sea" z 1925 r. Jednym z największych atutów wyspy są specjalne zbiorniki wodne, w których można realizować sceny morskie w kontrolowanych warunkach, bez ryzyka związanego z pogodą i falami.

Przez lata maltański przemysł filmowy miał jednak głównie sezonowy charakter. "Teraz mamy przemysł, który pracuje codziennie, przez cały rok" – podkreśla Johann Grech, komisarz ds. filmu na Malcie.

Hollywood przyjeżdża po 40 procent

Sukces Malty wiąże się z rosnącą rolą zachęt finansowych w europejskim przemyśle filmowym. Państwa konkurują o duże produkcje, oferując producentom zwrot części wydatków poniesionych na miejscu.

Chodzi m.in. o koszty zatrudnienia ekip, wynajmu sprzętu, budowy scenografii i lokalnych usług.

Malta wprowadziła taki system w 2005 r., a następnie stopniowo go rozszerzała. Obecnie producenci mogą otrzymać zwrot sięgający maksymalnie 40 proc. kwalifikowanych wydatków poniesionych na wyspie. Jeden z producentów "Napoleona" i "Gladiatora II" określił maltański system jako "prawdopodobnie najhojniejszy rabat gotówkowy na świecie".

Warto jednak pamiętać, że 40 proc. nie dotyczy całego budżetu filmu, lecz wyłącznie wydatków spełniających warunki programu. Obejmują one m.in. koszty lokalnej produkcji, a w określonych przypadkach także sprowadzanych z zagranicy ekipy i sprzętu.

Przy wielomilionowych budżetach taki zwrot może przesądzić o wyborze lokalizacji. Malta konkuruje więc nie tylko krajobrazem, ale również przewidywalnymi warunkami finansowymi i rozwiniętą infrastrukturą.

Nie wszyscy uważają jednak, że to wyłącznie zaleta. "Główną atrakcją jest 40 proc., bez dwóch zdań. Niektórzy wybierają Maltę ze względu na zwrot kosztów, zanim jeszcze zaczną podejmować decyzje twórcze" – zauważa jeden z rozmówców cytowanych w zagranicznym materiale.

Rosnąca liczba produkcji przynosi też problemy: wzrost cen i niedobór pracowników. Branża filmowa, podobnie jak masowa turystyka, zaczyna wywierać coraz większą presję na lokalne zasoby.

Miliony dla gospodarki, problemy dla lokalnych twórców

Filmowy boom ma wymierny efekt ekonomiczny. Według raportu opublikowanego w 2026 r. przez Centralny Bank Malty w latach 2018–2025 przemysł filmowy wygenerował dla gospodarki około 1,2 mld euro wartości dodanej. To sześć razy więcej niż w latach 2005–2017.

W tym samym okresie wpływ branży na zatrudnienie był pięciokrotnie większy niż w poprzednim. Korzystają nie tylko operatorzy, scenografowie i technicy, lecz także hotele, restauracje, firmy transportowe, budowlane i dostawcy usług.

Autor raportu, główny ekonomista banku Aaron George Grech, wskazuje, że wpływy podatkowe generowane bezpośrednio i pośrednio przez branżę przewyższały koszty zachęt finansowych. W latach 2018–2025 dodatni bilans fiskalny wynosił średnio około 12 mln euro rocznie.

"Każde euro zainwestowane w film przynosi gospodarce trzy euro zysku. Nie obciążamy skarbu państwa. W rzeczywistości przekazujemy rządowi więcej pieniędzy niż inne sektory" – przekonuje Grech. W 2023 r. Malta miała odnotować rekordowy rok, a przemysł filmowy wygenerował wówczas niemal pół miliarda euro.

Pozostaje jednak pytanie, czy rozwój zagranicznych produkcji oznacza również rozwój maltańskiego kina. Duże międzynarodowe ekipy potrzebują lokalnych pracowników, ale dysponują budżetami, z którymi rodzime produkcje nie mogą konkurować.

Liczba osób pracujących przy produkcjach filmowych na Malcie potroiła się w ciągu pięciu lat. Mimo to niski poziom bezrobocia i niestabilny charakter zatrudnienia utrudniają przyciąganie młodych ludzi do branży.

"Chwalę działania Komisji Filmowej w zakresie pozyskiwania większej liczby osób zainteresowanych branżą filmową, ale to zajmuje lata. Trudno zachęcić ludzi do tworzenia filmów, skoro mogliby pracować od 9 do 17, wracać wieczorem do domu i zarabiać tyle samo" – zauważa Azzopardi, przedstawiciel lokalnego środowiska filmowego.

To jeden z paradoksów maltańskiego sukcesu. Zagraniczne produkcje zapewniają pracę i doświadczenie, ale jednocześnie podnoszą stawki oraz koszty usług. Lokalni producenci muszą konkurować o tych samych specjalistów, których zatrudniają hollywoodzkie ekipy.

Istnieje więc ryzyko, że Malta stanie się świetnym miejscem do realizowania cudzych filmów, ale niekoniecznie do rozwijania własnego kina.

Czy filmowy raj ma swoją cenę?

Duże produkcje oznaczają także utrudnienia dla mieszkańców. Zdjęcia wymagają zamykania ulic, ograniczeń w parkowaniu, zajmowania przestrzeni publicznej i wykorzystywania zabytkowych lokalizacji. Dla ekip to element organizacji planu, dla mieszkańców – często tygodnie niedogodności.

Intensywne wykorzystywanie zabytkowej architektury rodzi obawy o ochronę dziedzictwa i przeciążenie infrastruktury. Raport maltańskiego National Audit Office z listopada 2024 r. potwierdził skuteczność zachęt filmowych, ale wskazał też problemy z zarządzaniem, dokumentacją i sprawozdawczością. Audytorzy podkreślili konieczność uwzględnienia kosztów alternatywnych wsparcia publicznego. Pojawia się więc pytanie, czy większe środki nie powinny trafiać także do lokalnych twórców, szkół filmowych i rodzimych produkcji.

Malta chce tymczasem rozwijać infrastrukturę studiów filmowych. W planach jest m.in. kompleks typu land-sea super stage, który umożliwi realizowanie scen lądowych i morskich w jednym kontrolowanym środowisku. Inwestycja ma jeszcze bardziej zwiększyć konkurencyjność wyspy i przyciągnąć widowiska wymagające zaawansowanego zaplecza technicznego.

Malta, mimo niewielkich rozmiarów, wykorzystuje swoje krajobrazy, doświadczenie ekip i system zachęt, by przyciągać światowe produkcje. Popeye Village pokazuje, że film może stać się trwałą atrakcją turystyczną, jednak wsparcie Hollywood wymaga dużych nakładów publicznych. Największym wyzwaniem pozostaje więc stworzenie przemysłu filmowego, który przyniesie korzyści nie tylko zagranicznym producentom, ale także mieszkańcom i lokalnym twórcom.