Bir müzayededen aldığım Cumhuriyet

Cumhuriyetimizin 103. yılında Viyana-Hietzing’de, sağanakta açılan şemsiyelerin altında Atatürk’ü andık. Önünde buluştuğumuz Heinrich Krippel Anıtı’nda heykeltıraşın Samsun için yaptığı Onur Anıtı’nın görseli var. O atlı heykelde 19 Mayıs 1919’da Samsun’da kınından çıkan, 9 Eylül 1922’de İzmir’de kınına giren bir kılıç görürüm.
Krippel’in Viyana’da hazırladığı Ankara Ulus Zafer Anıtı’nda ise gözüm hep sırtında top mermisi taşıyan Anadolu kadınına takılır. Cumhuriyet gazetesinin kurucusu Yunus Nadi, bu anıt için Yeni Gün gazetesi aracılığıyla halkı bağışa çağırmıştı. Anıtın bütün masrafları halktan toplanan parayla karşılandı.
Peki, o kadın sırtındaki yükü indirdikten sonra memlekette ne oldu? O buluşmada bir başka Avusturyalıyı, fotoğrafçı Othmar Pferschy’yi düşündüm. Krippel’in Afyonkarahisar’daki Zafer Anıtı’nın açıldığı 1936 yılında Pferschy’nin “Fotoğrafla Türkiye” albümü de yayımlandı. Viyana’da bir müzayedede aldığım nüsha şimdi önümde.
5 YIL ANADOLU’YU DOLAŞTI
Sayfalarının arasından sararmış bir takvim yaprağı çıktı. Ortasında kocaman kırmızı bir 15, altında iki Almanca kelime var: “Sonntag”, “Muttertag”. 15 Mayıs 1938 Pazar. Anneler Günü. Nazi Almanya’sı Avusturya’yı ilhak edeli iki ay olmuştu. O yaprağı kimin sakladığını bilmiyorum. Tarihi görünce düşündüm: O pazar Atatürk hayattaydı. 10 Kasım’a daha altı aya yakın zaman vardı.
Graz doğumlu Pferschy, 1926’da Şark Ekspresi’yle İstanbul’a geldi. Beyoğlu’nda Jean Weinberg’in yanında çalıştı, 1931’de kendi stüdyosunu açtı. Kahire’ye gitmeye hazırlanırken Matbuat Umum Müdürü Vedat Nedim Tör onu kalmaya ikna etti. Pferschy, 1935’ten 1940’a kadar devletin fotoğrafçısı olarak Anadolu’yu dolaştı. Albümde Isparta’da gül yağı üretimi de var, Ankara’da bir ticaret okulunun dersliği de. En uzun süre o sınıfın fotoğrafına baktım. Genç kadınlarla erkekler birlikte ders görüyor. Ulus’taki kadının çocukları yaşındalar. Annelerinin sırtında cephane taşıdığı memlekette onlar okuyabiliyor.
‘AKLIM HEP TÜRKİYE’DE’
Matbuat Umum Müdürlüğü albümü Münih’te Türkçe, Fransızca, İngilizce ve Almanca açıklamalarla bastırmış. Kapağındaki iki vidanın ne işe yaradığını “İzahat” sayfasını okuyunca anladım. Yeni fotoğraflar eklenebilsin diye sayfaları vidayla tutturmuşlar. Albümü alanlardan adreslerini Ankara’ya bildirmeleri istenmiş. Cumhuriyetin daha yapacak işleri, o adreslere gönderecek fotoğrafları var.
Atatürk’e bugün kolayca “diktatör” diyenlerin de bu albümü görmesini isterdim. Fotoğraflar elbette devletin dünyaya göstermek istediklerini de anlatır. Sınıf fotoğrafına bakarken Viyanalı matematikçi Hilda Geiringer’i düşünüyorum. Naziler 1933’te onun Berlin’de ders verme hakkını elinden aldı. Geiringer bir yıl sonra İstanbul Üniversitesi Matematik Enstitüsü’nde çalışmaya başladı. Atatürk’ün Türkiye’si, Berlin’de ders vermesi yasaklanan bu bilim kadınına yeniden öğrenci yetiştirme imkânı verdi.
Albümü kapatınca aklım bugünün Türkiye’sinde kalıyor. Şehirlerimizi bugün çeksek fotoğraflar belki çok daha parlak çıkar. Ama geçim sıkıntısından akşam sofrasında birbirinin yüzüne kaygıyla bakan bir ailenin durumunu hangi ışık düzeltebilir? Hakkını arayan yurttaş adliyeden boynu bükük dönüyorsa o görkemli binanın fotoğrafı kime ne anlatır? Hz. Ali’yi de Hz. Ömer’i de aradan yüzyıllar geçtikten sonra “Devletin dini adalettir” sözünde ifadesini bulan duruşlarıyla anıyoruz. Bugün Türkiye’de adalet var mı? Viyana’dan Cumhuriyetimizin 103. yılında dileğimiz çok basit: Bu ülkenin insanı ekmeğini kazanırken de hakkını ararken de başını eğmek zorunda kalmasın. Bir gün Türkiye’nin yeni albümünü açtığımda en çok bunu, insanlarımızın yüzündeki o huzuru görmek isterim. Kederleri değil.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.